ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଜଣେ ଅଭିଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନେତା ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲେ ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀ। ସେ ଦେଶର ଅର୍ଥମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରତିରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ ସମ୍ଭାଳିଥିଲେ। ପରେ ୨୦୧୨ରୁ ୨୦୧୭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତର ୧୩ତମ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥିଲେ। ତେବେ ତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଜୀବନରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ସବୁବେଳେ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ରହିଥିଲା—ଏତେ ଅଭିଜ୍ଞତା ଓ ଦକ୍ଷତା ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସେ କାହିଁକି ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ?

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାର ଦୌଡ଼ରେ ଥିଲା ତାଙ୍କ ନାଁ

୨୦୦୪ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ କଂଗ୍ରେସ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦଳ ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ଦଳର ଅଧ୍ୟକ୍ଷା ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବେ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ମନା କରିଦେଇଥିଲେ। ଏହାପରେ ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀ ଓ ଡ. ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କ ନାଁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦ ପାଇଁ ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆସିଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ଶେଷରେ ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ବାଛିଥିଲେ। ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀଙ୍କୁ ନେଇ ଅନେକ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା।

ନିଜ ପୁସ୍ତକରେ କ’ଣ ଲେଖିଥିଲେ ପ୍ରଣବ?

ନିଜ ପୁସ୍ତକ The Coalition Years: 1996–2012ରେ ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀ ୨୦୦୪ର ଘଟଣା ଓ ସେତେବେଳର ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଲେଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କରାଯିବ ବୋଲି ଦଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ମହଲରେ ଆଶା ଥିଲା। ତଥାପି ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କୁ ବାଛିଥିଲେ।

ପ୍ରଣବ ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କୁ ସେ ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଭିଜ୍ଞତା ଓ ଅର୍ଥନୀତି ସମ୍ପର୍କିତ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଥିଲା। ସେ ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କୁ ‘ଆକସ୍ମିକ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ’ ବୋଲି କହିବା ଧାରଣାକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ।

ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା ଓ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ ମାନିଥିଲେ ବାଧା

ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀ ଏକ ସାକ୍ଷାତକାରରେ କହିଥିଲେ ଯେ ନିଜକୁ ସେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଭାବୁଥିଲେ। ଏହା ପଛରେ ସେ ଦୁଇଟି କାରଣ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ। ପ୍ରଥମତଃ, ତାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନର ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ସେ ରାଜ୍ୟସଭାର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ। ୨୦୦୪ରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ସେ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ଜିତିଥିଲେ।

ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ସେ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାରେ ଭଲ ଭାବେ କଥା ହୋଇପାରୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାକୁ ହେଲେ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା ଉପରେ ଦକ୍ଷତା ରହିବା ଉଚିତ। ଏହି କାରଣରୁ ସେ ନିଜକୁ ସେହି ପଦ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ କରିନଥିଲେ।

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାର ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ନିରାଶା ନଥିଲା

ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୁଖାର୍ଜୀ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ In Pranab, My Father: A Daughter Remembersରେ ୨୦୦୪ର ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ—ସେ କ’ଣ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବେ?

ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ପ୍ରଣବ କହିଥିଲେ, ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କରିବେ ନାହିଁ; ମନମୋହନ ସିଂହ ହିଁ ସେହି ପଦରେ ବସିବେ। ତେବେ ସେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଇ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି ଅସନ୍ତୋଷ ରଖିନଥିଲେ ବୋଲି ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଲେଖିଛନ୍ତି।

ପ୍ରଣବ ନିଜେ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ ଯେ ଜଣେ ରାଜନେତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାର ଇଚ୍ଛା ରହିବା ସ୍ୱାଭାବିକ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ଯେ ସେହି ପଦ ମିଳିବ, ତାହା ନୁହେଁ।

ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀ ୩୧ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୦ରେ ୮୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପରଲୋକ ଗମନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନ ଓ ଅଭିଜ୍ଞତା ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ହୋଇ ରହିଛି।