ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ଆଜି ଭାରତର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ପରିବେଶଗତ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶୀତ ଋତୁ ଆସିଲେ ଦିଲ୍ଲୀ ସମେତ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ ଘନ ଧୂଆଁ ଓ କୁହୁଡ଼ିର ଚାଦରରେ ଘୋଡ଼େଇ ହୋଇଯାଏ। ବାୟୁର ଗୁଣବତ୍ତା ଖରାପ ହେବା ସହ ଲୋକଙ୍କ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ସମସ୍ୟା, କାଶ, ଆଖି ଜଳାପୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ବଢ଼ିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଦୂଷଣର କାରଣ କେବଳ ଗୋଟିଏ ନୁହେଁ। ଯାନବାହନ, ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ, କୋଇଲାଭିତ୍ତିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ଓ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନଡ଼ା ପୋଡ଼ିବା ଭଳି ଅନେକ କାରଣ ଏଥିପାଇଁ ଦାୟୀ।

India Todayର ଡିସେମ୍ବର ୨୦୨୩ର ଏକ ବିଶେଷ ରିପୋର୍ଟରେ ଦେଶର ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣର ଚାରିଟି ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ ଓ ଏହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପଦକ୍ଷେପ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରାଯାଇଥିଲା। ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ, କେବଳ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପଦକ୍ଷେପ କିମ୍ବା କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ନିର୍ମାଣ କାମ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ସମସ୍ୟାର ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ ହେବ ନାହିଁ। ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ମୂଳ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଜରୁରୀ।

୧. କୋଇଲାଭିତ୍ତିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ପ୍ରଦୂଷଣ

ଭାରତର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆବଶ୍ୟକତାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ କୋଇଲାଭିତ୍ତିକ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ପୂରଣ ହୋଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ କୋଇଲା ଜଳିବା ଦ୍ୱାରା ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଭଳି ପ୍ରଦୂଷକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ନିର୍ଗତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରଦୂଷକ ବାୟୁରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ସହ ମିଶି ବିଷାକ୍ତ କଣିକା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ଯାହା ମଣିଷର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ।

ଏହାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଆଧୁନିକ ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଯନ୍ତ୍ର ଲଗାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ବିଶେଷକରି ଫ୍ଲୁ ଗ୍ୟାସ୍ ଡିସଲଫ୍ୟୁରାଇଜେସନ୍ (FGD) ବ୍ୟବସ୍ଥା ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ନିର୍ଗମନ କମାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। ଏହା ସହିତ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତି, ସୌର ଓ ପବନ ଶକ୍ତି ଭଳି ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର ବଢ଼ାଇବା ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ସମାଧାନ ହୋଇପାରେ।

୨. ନିର୍ମାଣ କାମ ଓ ରାସ୍ତାର ଧୂଳି

ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସହରରେ ରାସ୍ତା, ଫ୍ଲାଏଓଭର୍, ମେଟ୍ରୋ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନିର୍ମାଣ କାମ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିଛି। ଏହି କାମ ସମୟରେ ମାଟି ଖୋଳିବା, ସିମେଣ୍ଟ ଓ ବାଲି ବ୍ୟବହାର, ପଥର କାଟିବା ଏବଂ ନିର୍ମାଣ ସାମଗ୍ରୀ ପରିବହନ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ପରିମାଣର ଧୂଳି ବାୟୁରେ ମିଶିଥାଏ।

ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳକୁ ଆବୃତ କରି ରଖିବା, ନିୟମିତ ପାଣି ସିଞ୍ଚନ କରିବା, ନିର୍ମାଣ ସାମଗ୍ରୀକୁ ଢାଙ୍କି ନେବା ଓ ନିର୍ମାଣ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଧୂଳି ପ୍ରଦୂଷଣ କମାଯାଇପାରିବ। ଏଥିପାଇଁ କେବଳ ଘରୋଇ ନିର୍ମାଣକାରୀ ସଂସ୍ଥା ନୁହେଁ, ସରକାରୀ ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ପ୍ରଦୂଷଣ ବଢ଼ିଲେ ସମସ୍ତ ନିର୍ମାଣ କାମକୁ ଏକାଥରେ ବନ୍ଦ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ବାୟୁର ଗୁଣବତ୍ତା ଅନୁସାରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ଉଚିତ। ଏଥିପାଇଁ ଗ୍ରେଡେଡ୍ ରେସ୍ପନ୍ସ ଆକ୍ସନ୍ ପ୍ଲାନ୍ (GRAP) ଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୩. ନଡ଼ା ପୋଡ଼ିବା ଓ କୃଷିଜନିତ ପ୍ରଦୂଷଣ

ଶୀତ ଋତୁରେ ଦିଲ୍ଲୀ ଓ ଏହାର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳର ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ବଢ଼ିବାର ଅନ୍ୟତମ କାରଣ ହେଉଛି ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାରେ ଫସଲ ଅବଶେଷ ବା ନଡ଼ା ପୋଡ଼ିବା। ଧାନ ଅମଳ ପରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଗହମ ଚାଷ ପାଇଁ ଜମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିବାରୁ ଅନେକ ଚାଷୀ ନଡ଼ା ପୋଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହାରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ ବାୟୁରେ ପ୍ରଦୂଷକ କଣିକାର ପରିମାଣ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

ଏହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଚାଷୀଙ୍କୁ ହ୍ୟାପି ସିଡର୍ ଓ ସୁପର୍ ସିଡର୍ ଭଳି ଯନ୍ତ୍ର ଯୋଗାଇବା, ଯନ୍ତ୍ର କିଣିବା କିମ୍ବା ଭଡ଼ାରେ ନେବା ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ନଡ଼ାକୁ ପୋଡ଼ିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ବାୟୋମାସ୍ ଇନ୍ଧନ, ପେଲେଟ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ ଉତ୍ପାଦରେ ପରିଣତ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇପାରେ।

ତେବେ ଚାଷୀଙ୍କୁ କେବଳ ନିୟମ ମାନିବାକୁ କହିଲେ ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ହେବ ନାହିଁ। ନଡ଼ା ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଯନ୍ତ୍ର, ଡିଜେଲ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ରମର ଖର୍ଚ୍ଚ କମାଇବା ସହ ବିକଳ୍ପ ଫସଲ ଚାଷ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ।

୪. ଯାନବାହନରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ

ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଗାଡ଼ି ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିବା ସହ ଯାନବାହନରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ ହୋଇଛି। ପେଟ୍ରୋଲ୍, ଡିଜେଲ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଜଳିବା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷତିକାରକ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକା ବାୟୁରେ ମିଶିଥାଏ। ଏହା ସହିତ ରାସ୍ତାରେ ଯାନବାହନ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଉଡ଼ିଥାଏ।

ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ସାର୍ବଜନୀନ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା, ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଯାନର ବ୍ୟବହାର ବଢ଼ାଇବା, ଯାନବାହନର ପ୍ରଦୂଷଣ ଯାଞ୍ଚ କଡ଼ାକଡ଼ି କରିବା ଓ ଟ୍ରାଫିକ୍ ଭିଡ଼ କମାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ସହରରେ ମେଟ୍ରୋ, ବସ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ପରିବହନକୁ ଅଧିକ ସୁବିଧାଜନକ କରାଗଲେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗାଡ଼ି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା କମିପାରିବ।

ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି ଜରୁରୀ

ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣର ସମାଧାନ କେବଳ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ। ସରକାରୀ ବିଭାଗ, ଶିଳ୍ପ ସଂସ୍ଥା, ନିର୍ମାଣକାରୀ, ଚାଷୀ ଓ ସାଧାରଣ ନାଗରିକ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଥିପାଇଁ ଏକାଠି କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ପ୍ରଦୂଷଣ ବଢ଼ିବା ପରେ କେବଳ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ କଟକଣା ଲଗାଇବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ବର୍ଷସାରା ଏହାର ମୂଳ କାରଣ ଉପରେ କାମ କରିବା ଦରକାର।

ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର, ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଧୂଳି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, କୃଷି ଅବଶେଷର ବୈଜ୍ଞାନିକ ପରିଚାଳନା ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହିଁ ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ସମାଧାନର ରାସ୍ତା ଖୋଲିପାରିବ। ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଯଦି ଏବେଠାରୁ ଠୋସ୍ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆ ନଯାଏ, ତେବେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ିର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ପରିବେଶ ଉପରେ ଆହୁରି ଗଭୀର ହୋଇପାରେ।