ବିଶ୍ୱର ମାନଚିତ୍ରକୁ ନେଇ ଆସିଛି ଏକ ବଡ଼ ଚର୍ଚ୍ଚା। ପ୍ରାୟ ୪୫୦ ବର୍ଷ ଧରି ବ୍ୟବହୃତ ପାରମ୍ପରିକ ‘Mercator Projection’ ବଦଳରେ ଭୂଖଣ୍ଡର କ୍ଷେତ୍ରଫଳକୁ ଅଧିକ ବାସ୍ତବ ଭାବେ ଦର୍ଶାଉଥିବା ‘Equal Earth Projection’ ବ୍ୟବହାରକୁ ନେଇ ଜାତିସଂଘରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଛି।

ଦିଆଯାଇଥିବା ସୂଚନା ଅନୁସାରେ, ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୪ରେ ହୋଇଥିବା ଭୋଟିଂରେ ୧୬୪ଟି ଦେଶ ପ୍ରସ୍ତାବ ସପକ୍ଷରେ ଭୋଟ୍ ଦେଇଥିବା ବେଳେ ଆମେରିକା ଏକମାତ୍ର ଦେଶ ଭାବେ ବିରୋଧ କରିଥିଲା। ୬ଟି ଦେଶ ଭୋଟିଂରୁ ବିରତ ରହିଥିଲେ।

କାହିଁକି Mercator Projection ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ?

୧୫୬୯ ମସିହାରେ ଜେରାର୍ଡସ୍ ମର୍କେଟରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ମାନଚିତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରା ଓ ନାଭିଗେସନ୍ ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍‌ରେ ଦିଗ ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ଗୁଣ ସଠିକ୍ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ପ୍ରକୃତ କ୍ଷେତ୍ରଫଳରେ ବିକୃତି ଦେଖାଯାଏ।

ବିଶେଷକରି ଧ୍ରୁବ ଅଞ୍ଚଳ ନିକଟର ଭୂଭାଗ ବାସ୍ତବ ତୁଳନାରେ ବହୁତ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ବିଶ୍ୱ ମାନଚିତ୍ରରେ କିଛି ଦେଶ ଓ ଭୂଖଣ୍ଡର ଆକାର ବାସ୍ତବତାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଲାଗେ।

ଆଫ୍ରିକାର ପ୍ରକୃତ ଆକାର ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ

Equal Earth Projectionର ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଏହା ଭୂଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକର କ୍ଷେତ୍ରଫଳକୁ ଅଧିକ ବାସ୍ତବ ଅନୁପାତରେ ଦେଖାଏ। ଏଥିରେ ଆଫ୍ରିକା, ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ, ଲାଟିନ୍ ଆମେରିକା ଓ ଓସେନିଆ ଭଳି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରକୃତ ଆକାର ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ।

ଅନ୍ୟପଟେ ୟୁରୋପ, ଉତ୍ତର ଆମେରିକା ଓ ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡ ପୁରୁଣା ମାନଚିତ୍ର ତୁଳନାରେ ଛୋଟ ଦେଖାଯିବ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, Mercator Projectionରେ ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଆଫ୍ରିକା ସହ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଆକାରର ଲାଗିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅନୁସାରେ ଆଫ୍ରିକା ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୪ ଗୁଣ ବଡ଼।

ଭାରତର ମତ କ’ଣ?

ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭାରତର ମତ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଭାରତ କହିଛି ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ମାନଚିତ୍ର ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍‌କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବା ସଠିକ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

କେତେକ ମାନଚିତ୍ରରେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ, ଆଉ କେତେକରେ ଦିଗ, ଦୂରତା କିମ୍ବା ଆକୃତିକୁ ଅଧିକ ସଠିକ୍ ରଖାଯାଏ। ତେଣୁ ଭାରତର ଆଭିମୁଖ୍ୟ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ମାନଚିତ୍ର ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ନୁହେଁ।

ଏହାସହ ଭାରତ ନିଜର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ମତ ରଖିଛି। ଭାରତର ବିଦେଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଅନୁସାରେ, ଦେଶର ସାର୍ବଭୌମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅଧିକୃତ ମାନଚିତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦର୍ଶାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ଜମ୍ମୁ-କଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ ସମେତ ଭାରତୀୟ ଅଞ୍ଚଳର ଭୁଲ କିମ୍ବା ବିଭ୍ରାନ୍ତିକର ଚିତ୍ରଣକୁ ଭାରତ ଗ୍ରହଣ କରିବ ନାହିଁ।

ପୁରୁଣା ମାନଚିତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ହେବ କି?

ନୂଆ ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍‌କୁ ନେଇ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅର୍ଥ ପୁରୁଣା Mercator Projection ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନୁହେଁ। ବିଶେଷକରି ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରା ଓ ନାଭିଗେସନ୍ ଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଜାରି ରହିପାରେ।

Equal Earth Projectionର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଶିକ୍ଷା, ମିଡିଆ ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ବିଶ୍ୱର ଭୂଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅନୁପାତରେ ଦର୍ଶାଇବା। ତେଣୁ ମାନଚିତ୍ର ‘ଭୁଲ’ ହୋଇଯାଇନାହିଁ; ବରଂ ଭିନ୍ନ ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍‌ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଭୂଖଣ୍ଡର ଆକାର ଦେଖାଇବାର ପ୍ରଣାଳୀ ଭିନ୍ନ।