ବିଦେଶୀ ଛାଡ଼ପତ୍ର ଭାରତରେ ସ୍ୱତଃ ବୈଧ ନୁହେଁ

ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ବିଦେଶରେ ରହୁଥିବା ଭାରତୀୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦକୁ ନେଇ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ ମତ ରଖିଛନ୍ତି। ଭାରତରେ ବିବାହ କରିବା ପରେ ବିଦେଶକୁ ଯାଇ ସେଠାକାର କୋର୍ଟରୁ ଛାଡ଼ପତ୍ର ନେଲେ, ତାହା ଭାରତରେ ଆପେଆପେ ବୈଧ ହୋଇଯିବ ନାହିଁ। ବିଦେଶୀ କୋର୍ଟର ରାୟ ଭାରତୀୟ ଆଇନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସର୍ତ୍ତ ପୂରଣ କରୁଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଯାଞ୍ଚ କରାଯିବ।

ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ଖଣ୍ଡପୀଠ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଭାରତୀୟ ଆଇନ ଅନୁସାରେ ହୋଇଥିବା ବିବାହକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ବିଦେଶୀ କୋର୍ଟର ନିଷ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଭାରତୀୟ ବିବାହ ଆଇନ ସହ ସମନ୍ୱୟ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। କେବଳ ବିଦେଶରୁ ଛାଡ଼ପତ୍ର ଆଦେଶ ମିଳିବା ଦ୍ୱାରା ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ ବିବାହ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।

‘ବିବାହ ଭାଙ୍ଗିଯିବା’ ମାତ୍ର ଛାଡ଼ପତ୍ରର ଆଧାର ନୁହେଁ

ଏହି ମାମଲାରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଥିଲା ‘ଇରିଟ୍ରିଭେବଲ୍ ବ୍ରେକଡାଉନ୍ ଅଫ୍ ମ୍ୟାରେଜ୍’ ବା ବିବାହର ସମ୍ପର୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା। କିଛି ବିଦେଶୀ ଆଇନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏହା ଛାଡ଼ପତ୍ରର ଏକ ଆଧାର ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ହିନ୍ଦୁ ବିବାହ ଅଧିନିୟମ, ୧୯୫୫ ଅନୁସାରେ ଏହା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଛାଡ଼ପତ୍ରର ଆଇନଗତ ଆଧାର ନୁହେଁ।

ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଭାରତରେ ହିନ୍ଦୁ ରୀତିନୀତି ଅନୁସାରେ ହୋଇଥିବା ବିବାହକୁ ବିଦେଶୀ କୋର୍ଟ କେବଳ ନିଜ ଦେଶର ଆଇନ ଲାଗୁ କରି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ତାହା ଭାରତରେ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇବ ନାହିଁ। ଛାଡ଼ପତ୍ର କେଉଁ ଆଧାରରେ ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଆଇନର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଦେଖିବା ଜରୁରୀ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହ କଲେ ଦ୍ୱିବିବାହ ମାମଲା ହୋଇପାରେ

ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ, ଯଦି ବିଦେଶୀ କୋର୍ଟର ଛାଡ଼ପତ୍ର ଭାରତୀୟ ଆଇନ ଅନୁସାରେ ବୈଧ ନୁହେଁ, ତେବେ ପ୍ରଥମ ବିବାହ ଆଇନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜାରି ରହିବ। ଏଭଳି ସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରଥମ ବିବାହ ଶେଷ ହୋଇଛି ବୋଲି ଦାବି କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହ କରିବା ଆଇନଗତ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

କୋର୍ଟ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ବିଦେଶୀ ଛାଡ଼ପତ୍ର ଆଦେଶ ଯଦି ସିଭିଲ୍ ପ୍ରୋସିଜର କୋଡ୍ (CPC)ର ଧାରା ୧୩ର ସର୍ତ୍ତ ପୂରଣ କରୁନାହିଁ, ତେବେ ଏହାକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରଥମ ବିବାହ ଶେଷ ହୋଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦ୍ୱିବିବାହ ସମ୍ପର୍କିତ ଅପରାଧିକ ମାମଲା ଚାଲିପାରିବ।

ବିଦେଶୀ ନାଗରିକତା ନେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଇନ ବଦଳିବ ନାହିଁ

ଏହି ମାମଲାରେ ସ୍ୱାମୀ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦିଆଯାଇଥିଲା ଯେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହ ସମୟରେ ସେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ନାଗରିକ ଥିଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହ ମଧ୍ୟ ଭାରତ ବାହାରେ ହୋଇଥିଲା। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଭାରତୀୟ ଆଇନ ଅନୁସାରେ ଦ୍ୱିବିବାହ ମାମଲା ଚାଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଯୁକ୍ତି ରଖାଯାଇଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ଖଣ୍ଡପୀଠ ଏହି ଯୁକ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ। କୋର୍ଟ କହିଥିଲେ ଯେ, ପ୍ରଥମ ବିବାହ ଭାରତରେ ହିନ୍ଦୁ ରୀତିନୀତି ଅନୁସାରେ ହୋଇଥିଲା। ତେଣୁ ପରେ ବିଦେଶୀ ନାଗରିକତା ଗ୍ରହଣ କରିବା କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହ ବିଦେଶରେ ହେବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମ ବିବାହର ଆଇନଗତ ସ୍ଥିତି ବଦଳିଯିବ ନାହିଁ। ନାଗରିକତା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଭାରତୀୟ ଆଇନର ଦାୟିତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ।

ପତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମାମଲା ଜାରି, ପରିବାର ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତି

ଏହି ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦ୍ୱିବିବାହ ସମ୍ପର୍କିତ ଅପରାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଜାରି ରଖିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ। ତେବେ ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଚାଲିଥିବା ଅପରାଧିକ ମାମଲାକୁ ଖାରଜ କରିଥିଲେ।

ଏହା ଦ୍ୱାରା କୋର୍ଟ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ, ବିଦେଶୀ କୋର୍ଟର ଛାଡ଼ପତ୍ର ଆଦେଶ ଭାରତୀୟ ଆଇନର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ନକଲେ, ତାହାକୁ ଆଧାର କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହର ଆଇନଗତ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।

CPC ଧାରା ୧୩ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

ଭାରତର ସିଭିଲ୍ ପ୍ରୋସିଜର କୋଡ୍ର ଧାରା ୧୩ ବିଦେଶୀ କୋର୍ଟର ରାୟକୁ ଭାରତରେ କେବେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଯିବ, ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ଯଦି ବିଦେଶୀ କୋର୍ଟର ରାୟ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ବା ଆଇନଗତ ଆଧାର ସମ୍ପର୍କିତ ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ, ମାମଲାର ମୂଳ ଗୁଣଦୋଷ ବିଚାର ନକରି ରାୟ ଦିଆଯାଇଥାଏ, କିମ୍ବା ପ୍ରାକୃତିକ ନ୍ୟାୟର ନୀତି ପାଳନ ହୋଇନଥାଏ, ତେବେ ସେହି ରାୟ ଭାରତରେ ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇପାରେ।

ତେଣୁ ବିଦେଶରେ ରହୁଥିବା ଭାରତୀୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଛାଡ଼ପତ୍ର ନେବା ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ବିବାହ ଉପରେ କେଉଁ ଭାରତୀୟ ଆଇନ ଲାଗୁ ହେଉଛି ଏବଂ ବିଦେଶୀ ରାୟ ଭାରତରେ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇବ କି ନାହିଁ, ତାହା ବୁଝିବା ଜରୁରୀ।