ନେପାଳରେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ବଢ଼ୁଛି ଚିନ୍ତା

କାଠମାଣ୍ଡୁ: ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ନେପାଳରେ ବନ୍ୟା, ଭୂସ୍ଖଳନ ଓ ଆକସ୍ମିକ ବନ୍ୟା ଏକ ଗମ୍ଭୀର ପ୍ରାକୃତିକ ବିପଦ ଭାବେ ଦେଖାଦେଉଛି। ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ସହ ଗ୍ଲେସିୟର ତରଳିବା, ପାହାଡ଼ରୁ ବରଫ ଓ ପଥର ଧସିବା ଏବଂ ନଦୀପଥ ଅବରୋଧ ହେବା ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ସମୟରେ ହଠାତ୍ ବନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି। ଏଭଳି ବିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ଘର, ସଡ଼କ, ପୋଲ, ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛି।

ଅକ୍ଟୋବର ୧୧, ୨୦୨୬ରେ ନେପାଳର ଗୋରଖା ଜିଲ୍ଲାରେ ଭୂସ୍ଖଳନ ଯୋଗୁଁ ବୁଢ଼ୀ ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀର ପ୍ରବାହ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ପାଣି ଜମା ହେବା ପରେ ଅବରୋଧ ଭାଙ୍ଗି ହଠାତ୍ ଜଳପ୍ରବାହ ବଢ଼ିବାରୁ ନଦୀକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ହୋଇଥିଲା। ଘର, ପୋଲ ଓ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ସମ୍ପର୍କିତ ଭିତ୍ତିଭୂମି ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିବାବେଳେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରିପୋର୍ଟରେ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ନିଖୋଜ ଥିବା କୁହାଯାଇଥିଲା। ଉଦ୍ଧାର ଓ ତଦନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାରି ରହିଥିଲା। 

ଗ୍ଲେସିୟର ତରଳିବା ଯୋଗୁଁ କିପରି ବନ୍ୟା ହୁଏ?

ନେପାଳର ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ହିନ୍ଦୁକୁଶ ହିମାଳୟର ଅଂଶ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଗ୍ଲେସିୟର ବା ବରଫ ଭଣ୍ଡାର ରହିଛି। ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିବା ସହ ବରଫ ତରଳିବାରୁ ଗ୍ଲେସିୟର ନିକଟରେ ହ୍ରଦ ଓ ଜଳଭଣ୍ଡାର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ। ଏହି ହ୍ରଦର ପ୍ରାକୃତିକ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ବହୁ ପରିମାଣର ପାଣି, ବରଫ ଓ ପଥର ହଠାତ୍ ତଳକୁ ମାଡ଼ିଆସିଥାଏ। ଏହାକୁ Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) କୁହାଯାଏ।

ଏଭଳି ବନ୍ୟା ଅତି କମ୍ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ନଦୀର ଜଳସ୍ତରକୁ ବହୁତ ବଢ଼ାଇ ଦେଇପାରେ। ଫଳରେ ନଦୀକୂଳରେ ଥିବା ଗାଁ, ସଡ଼କ, ପୋଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଗୁରୁତର କ୍ଷତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। ତେବେ ନେପାଳର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବନ୍ୟା ଗ୍ଲେସିୟର ତରଳିବା ଯୋଗୁଁ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅନେକ ଘଟଣାରେ ଭୂସ୍ଖଳନ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହୋଇଥାଏ।

ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା ଓ ଭୂସ୍ଖଳନ ଆଉ ଏକ ବଡ଼ କାରଣ

ନେପାଳରେ ସାଧାରଣତଃ ଜୁନ୍ରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା ହେଲେ ପାହାଡ଼ର ମାଟି ଓ ପଥର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଧସିପଡ଼ିପାରେ। ଏହି ମାଟି ଓ ପଥର ନଦୀର ପ୍ରବାହକୁ ଅଟକାଇ ଅସ୍ଥାୟୀ ବନ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

ଯେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ଅବରୋଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ପଛରେ ଜମା ହୋଇଥିବା ପାଣି ହଠାତ୍ ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଏହା ସହ ମାଟି, ପଥର ଓ ଗଛ ଭାସିଆସି ବନ୍ୟାର ବିନାଶକାରୀ ପ୍ରଭାବକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ଅକ୍ଟୋବର ୧୧ର ଗୋରଖା ଘଟଣାରେ ମଧ୍ୟ ଭୂସ୍ଖଳନ ଦ୍ୱାରା ନଦୀପଥ ଅବରୋଧ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜଳପ୍ରବାହ ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିବା ରିପୋର୍ଟ ହୋଇଛି। 

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଭାବ

ବୈଶ୍ୱିକ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳର ବରଫ, ଗ୍ଲେସିୟର ଓ ପାହାଡ଼ର ସ୍ଥିରତା ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଉଛି। ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିବାରୁ ଗ୍ଲେସିୟର ସଙ୍କୁଚିତ ହେବା ସହ ପାହାଡ଼ରେ ଥିବା ଜମା ବରଫ ଓ ମାଟି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ। ଏହା ଫଳରେ ବରଫ ଓ ପଥର ଧସିବାର ଆଶଙ୍କା ବଢ଼ିପାରେ।

୨୦୨୬ ଅଗଷ୍ଟରେ ନେପାଳ-ଚୀନ୍ ସୀମା ନିକଟରେ ଘଟିଥିବା ବଡ଼ ବନ୍ୟା ପରେ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଗ୍ଲେସିୟର ଓ ପାହାଡ଼ ଧସିବାର ପ୍ରଭାବକୁ ନେଇ ଅଧିକ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ, ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି, ଗ୍ଲେସିୟର ପଛକୁ ହଟିବା ଓ ପାହାଡ଼ର ଭୂତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅସ୍ଥିରତା ଏକାଠି ହୋଇ ବିପଦ ବଢ଼ାଇପାରେ। ତଥାପି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାର କାରଣ ଅଲଗା ଭାବେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ତଦନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। 

ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିର୍ମାଣ ଓ ଦୁର୍ବଳ ପୂର୍ବସତର୍କତା ବ୍ୟବସ୍ଥା

ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣ ସହିତ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମଧ୍ୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର କ୍ଷୟକ୍ଷତି ବଢ଼ାଇପାରେ। ଅସ୍ଥିର ପାହାଡ଼ରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନିର୍ମାଣ, ନଦୀକୂଳରେ ବସତି, ଜଙ୍ଗଲ ହ୍ରାସ ଓ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ବନ୍ୟା ଓ ଭୂସ୍ଖଳନର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ହୋଇପାରେ।

ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ବସତି ନଦୀକୂଳ କିମ୍ବା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଉପତ୍ୟକାରେ ରହିଛି। ଏଭଳି ସ୍ଥାନରେ ହଠାତ୍ ଜଳପ୍ରବାହ ବଢ଼ିଲେ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା ପାଇଁ ସମୟ କମ୍ ମିଳେ। ତେଣୁ ଆଗୁଆ ସତର୍କ ସୂଚନା, ସୁରକ୍ଷିତ ନିର୍ମାଣ ଓ ବିପଦପ୍ରବଣ ଅଞ୍ଚଳର ନିୟମିତ ନିରୀକ୍ଷଣ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ବିପର୍ଯ୍ୟୟର କ୍ଷୟକ୍ଷତି କିପରି କମାଯାଇପାରିବ?

ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମତରେ, ଗ୍ଲେସିୟର ଓ ହିମବାହ ହ୍ରଦର ନିୟମିତ ନିରୀକ୍ଷଣ, ନଦୀର ଜଳସ୍ତର ଉପରେ ନଜର, ଆଧୁନିକ ପାଣିପାଗ ପୂର୍ବାନୁମାନ ଓ ଶୀଘ୍ର ସତର୍କ ସୂଚନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନହାନି କମାଯାଇପାରିବ। ବିପଦପ୍ରବଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସମୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା, ପୋଲ ଓ ସଡ଼କକୁ ବିପଦ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଉଦ୍ଧାର ଦଳକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

ନେପାଳରେ ବାରମ୍ବାର ଘଟୁଥିବା ବନ୍ୟା ଓ ଭୂସ୍ଖଳନ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିପଦ ପରିଚାଳନାକୁ ଅଧିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ରୋକିବା ସବୁବେଳେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ସଠିକ୍ ପୂର୍ବାନୁମାନ, ସତର୍କତା ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ଏହାର ପ୍ରଭାବକୁ କମାଯାଇପାରିବ।