ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ କମିସନରେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିସନର (CEC) ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିସନରଙ୍କ କ୍ଷମତାକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନା ହେଲେ ୧୯୯୫ର ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ରାୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ ସନ୍ଦର୍ଭ ହୋଇଥାଏ। T.N. Seshan v. Union of India ମାମଲାରେ ପାଞ୍ଚଜଣିଆ ସମ୍ବିଧାନ ବେଞ୍ଚ ନିର୍ବାଚନ କମିସନର ବହୁ-ସଦସ୍ୟ ଗଠନ ଏବଂ CECଙ୍କ ଭୂମିକା ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ବିଚାର କରିଥିଲେ। ରାୟ ୧୪ ଜୁଲାଇ ୧୯୯୫ରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା।

କେମିତି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ବିବାଦ?

୧୯୯୩ରେ ନିର୍ବାଚନ କମିସନକୁ ବହୁ-ସଦସ୍ୟ ସଂସ୍ଥାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ଅନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିସନର ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଟି.ଏନ୍. ଶେଷନ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିସନର ଥିଲେ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲେ।

ଶେଷନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ଯେ CECଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଅନ୍ୟ କମିସନରଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ଏବଂ ନିର୍ବାଚନ କମିସନରେ ଶେଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଅଧିକାର CECଙ୍କ ପାଖରେ ରହିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଏହି ଧାରଣାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ।

ଅନ୍ୟ କମିସନର କେବଳ ପରାମର୍ଶଦାତା ନୁହନ୍ତି

ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ବହୁ-ସଦସ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିସନରେ ଅନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିସନରମାନେ କେବଳ CECଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେବା ପାଇଁ ଥିବା ସଦସ୍ୟ ନୁହନ୍ତି। ସେମାନେ ନିର୍ବାଚନ କମିସନର ଅଂଶ ହୋଇଥିବାରୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସେମାନଙ୍କର ମତର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି। CECଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଏକତରଫା ଭାବେ ଶେଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଥୋପିବାର ଅଧିକାର ରହିଛି ବୋଲି କୋର୍ଟ ମାନିନଥିଲେ।

CECଙ୍କ ଭୂମିକା କ’ଣ?

ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୪(୩) ଅନୁଯାୟୀ, ଯେତେବେଳେ ନିର୍ବାଚନ କମିସନ ବହୁ-ସଦସ୍ୟ ସଂସ୍ଥା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ CEC ଏହାର ଚେୟାରମ୍ୟାନ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଚେୟାରମ୍ୟାନ୍ ହେବାର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ କମିସନରଙ୍କ ମତକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରିବାର ଏକତରଫା କ୍ଷମତା ନୁହେଁ ବୋଲି ୧୯୯୫ର ରାୟରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

କୋର୍ଟଙ୍କ ରାୟ ଅନୁସାରେ, ନିର୍ବାଚନ କମିସନ ଏକ ବହୁ-ସଦସ୍ୟ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କର ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭୂମିକା ରହେ। ସେତେବେଳେ ଚାଲୁଥିବା ବ୍ୟବସାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପର୍କିତ ଆଇନରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ସର୍ବସମ୍ମତିରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ମତଭେଦ ହେଲେ ଅଧିକାଂଶ ମତରେ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା।

‘First among equals’ର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

ସାଧାରଣ ଭାବେ CECଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନ କମିସନରେ “first among equals” ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି CEC ଚେୟାରମ୍ୟାନ୍ ଭାବେ ନେତୃତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବହୁ-ସଦସ୍ୟ କମିସନରେ ଅନ୍ୟ କମିସନରଙ୍କ ଆଇନଗତ ଭୂମିକାକୁ ଶୂନ୍ୟ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ୧୯୯୫ର ରାୟରେ କୋର୍ଟ କହିଥିଲେ, CECଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଏକମାତ୍ର ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରୀ ଭାବେ ଧରିନେଲେ ଅନ୍ୟ କମିସନରଙ୍କ ଭୂମିକା ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯିବ।

୧୯୯୫ର ରାୟ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

ଏହି ରାୟରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୪ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ତଦାରଖ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ “Election Commission” ନାମକ ସଂସ୍ଥା ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଛି, କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଉପରେ ନୁହେଁ। ବହୁ-ସଦସ୍ୟ କମିସନ ଗଠନ ସମ୍ବିଧାନର ଯୋଜନାର ଅଂଶ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୋର୍ଟ କହିଥିଲେ।