ମୂର୍ତ୍ତି ନୁହେଁ, ଲୁହା ଖଣ୍ଡରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତୀକ

ପାଟଖଣ୍ଡା ଯାତ୍ରାର ସବୁଠାରୁ ନିଆରା ଦିଗ ହେଉଛି ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ମୂର୍ତ୍ତି ନାହିଁ। ଜରାସିଂହା ନିକଟ ଦେଝାର ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ପୁରାତନ ମହୁଲ ଗଛର କୋରଡ଼ରେ ମା’ ପାଟଖଣ୍ଡାଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଏକ ଛୋଟ ଲୁହା ଖଣ୍ଡ ପୂଜା ପାଉଛି। ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଲୁହା ପ୍ରତୀକର ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ ୪ ଇଞ୍ଚ ଓ ମୋଟେଇ ପ୍ରାୟ ୧ ଇଞ୍ଚ।

ସ୍ଥାନୀୟ ଆସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଓ ମା’ ପାଟଖଣ୍ଡାଙ୍କ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ସହ ଅନେକ ପୁରୁଣା ଲୋକକଥା ଓ ପରମ୍ପରା ଜଡ଼ିତ। ତେଣୁ ଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ଏହା ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକସଂସ୍କୃତିର ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରତିଫଳନ।

‘ଖଣ୍ଡା ଧୁଆ’ ପରମ୍ପରାରେ ନଦୀ ପାର

ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ମା’ ପାଟଖଣ୍ଡାଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ସହ ଜଡ଼ିତ ପବିତ୍ର ଖଣ୍ଡାକୁ ସୋନଗଡ଼ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରାଇବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ଏହାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ‘ଖଣ୍ଡା ଧୁଆ’କୁହାଯାଏ।

ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ୩୨ ଜଣ ଦେହୁରୀ ଓ ସେବକଙ୍କ ଏକ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ପାଟଖଣ୍ଡା ମନ୍ଦିରରୁ ସୋନଗଡ଼ ନଦୀ ଅଭିମୁଖେ ଯାଇଥିଲା। ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ତାଳେ ଏହି ଧାର୍ମିକ ରୀତି ପାଳନ କରାଯାଇଥିଲା।

ପାଟନାଗଡ଼ରୁ ଆସେ ‘ପାଟ ସିନ୍ଦୂର’

ପାଟଖଣ୍ଡା ଯାତ୍ରାର ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରମ୍ପରା ହେଉଛିପାଟ ସିନ୍ଦୂର। ପାଟନାଗଡ଼ର ମା’ ପାଟଣେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରରୁ ପାଟ ଓ ପବିତ୍ର ସିନ୍ଦୂର ନେଇ ସେବକମାନେ ପାଦରେ ଜରାସିଂହା ଆସିଥାନ୍ତି। ଗାଁ ସୀମାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସ୍ୱାଗତ କରାଯାଇ ଏହାକୁ ମନ୍ଦିରରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ।

ଏହି ପରମ୍ପରା ଜରାସିଂହା ଓ ପାଟନାଗଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପୁରୁଣା ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ।

ବରୁଆ ପରମ୍ପରାକୁ ନେଇ ବିଶେଷ ଆସ୍ଥା

ପାଟଖଣ୍ଡା ଯାତ୍ରାର ଅନ୍ୟତମ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି‘ବରୁଆ’ ପରମ୍ପରା। ସ୍ଥାନୀୟ ଆସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ, ବିଜୟା ଦଶମୀ ଦିନ ବରୁଆଙ୍କ ଦେହରେ ଦେବୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଦେବୀ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଂଯୋଗର ମାଧ୍ୟମ ବୋଲି ଭକ୍ତମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି।

ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦେବୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନୋକାମନା ପୂରଣ ଭଳି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକସ୍ଥାନୀୟ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଲୋକପରମ୍ପରାର ଅଂଶ, ଯାହାକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଆସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ପାଞ୍ଚଦିନ ଧରି ଚାଲିବ ଯାତ୍ରା

ବିଜୟା ଦଶମୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ପାଟଖଣ୍ଡା ଯାତ୍ରା ଏଥର ପାଞ୍ଚଦିନ ଧରି ଚାଲିବ। ଯାତ୍ରାକୁ ନେଇ ଜରାସିଂହା ଓ ଏହାର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉତ୍ସବମୁଖର ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ବଲାଙ୍ଗୀର ସମେତ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବହୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚୁଛନ୍ତି।

ଇତିହାସିକ ଦଲିଲ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ମଧ୍ୟ ଜରାସିଂହାର ପାଟଖଣ୍ଡା ଯାତ୍ରାକୁ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଲୋକଉତ୍ସବ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ପରମ୍ପରାର ତାରିଖ ଓ ଲୋକକଥା ସମ୍ପର୍କିତ ବିବରଣୀ ସ୍ଥାନୀୟ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭରଶୀଳ।

ସମୟ ବଦଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜରାସିଂହାରେ ପାଟଖଣ୍ଡା ଯାତ୍ରାର ମୂଳ ପରମ୍ପରା ଏବେ ବି ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିଛି। ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପୁରାତନ ମହୁଲ ଗଛ, ଲୁହା ଖଣ୍ଡକୁ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପୂଜା, ଖଣ୍ଡା ଧୁଆ, ପାଟ ସିନ୍ଦୂର ଓ ବରୁଆ ପରମ୍ପରା—ଏସବୁ ମିଶି ଏହି ଯାତ୍ରାକୁ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ନିଆରା ଲୋକଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ପରିଚୟ ଦେଇଛି।