ଆମେ ପିଲାଦିନରୁ ଯେଉଁ ବିଶ୍ୱ ମାନଚିତ୍ର ଦେଖିଆସୁଛେ, ତାହା ପୃଥିବୀର ପ୍ରକୃତ ଚିତ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ ନାହିଁ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ମାନଚିତ୍ର ପ୍ରକ୍ଷେପଣ (map projection)।

ପୃଥିବୀ ଗୋଲାକାର, କିନ୍ତୁ ଏହାର ମାନଚିତ୍ରକୁ ଆମେ ସମତଳ କାଗଜ କିମ୍ବା ସ୍କ୍ରିନ୍‌ରେ ଦେଖାଉଛେ। ଗୋଲାକାର ପୃଥିବୀକୁ ସମତଳ ପୃଷ୍ଠରେ ଦେଖାଇବା ସମୟରେ କୌଣସି ନ କୌଣସି ଦିଗରେ ବିକୃତି ହେବା ନିଶ୍ଚିତ।

Mercator Map କାହିଁକି ବିବାଦରେ?

୧୫୬୯ ମସିହାରେ Flemish cartographer Gerardus Mercator ତିଆରି କରିଥିବା Mercator projection ମୁଖ୍ୟତଃ ନୌଚାଳନ ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍‌ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଥିରେ ସମାନ compass direction ଦେଖାଉଥିବା ରେଖାକୁ ସିଧା ରେଖା ଭାବେ ଦର୍ଶାଇବା ସହଜ ଥିଲା। ତେଣୁ ନାବିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରୁଟ୍‌ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ସହଜ ହୋଇଥିଲା।

କିନ୍ତୁ Mercator projectionରେ ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଧ୍ରୁବ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ। ଅର୍ଥାତ୍‌ ଉଚ୍ଚ ଅକ୍ଷାଂଶର ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତ ଆକାରଠାରୁ ବହୁତ ବଡ଼ ଲାଗିପାରନ୍ତି।

ଆଫ୍ରିକା ଓ ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡର ଉଦାହରଣ

ଏହି ବିକୃତିର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଆଫ୍ରିକା ଓ ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡ।

Mercator mapରେ ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଆଫ୍ରିକା ସହ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଆକାରର ଦେଖାଯାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଆଫ୍ରିକା ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୪ ଗୁଣ ବଡ଼।

ଏହିପରି Russia, Canada, Europe ଓ North America ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଅକ୍ଷାଂଶର ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ମାନଚିତ୍ରରେ ପ୍ରକୃତ ଆକାରଠାରୁ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଇପାରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ Africa ଓ South America ଭଳି ଭୂଭାଗ ତୁଳନାମୂଳକ ଛୋଟ ଲାଗେ।

ତେବେ ଭାରତ କାହିଁକି ଛୋଟ ଦେଖାଯାଏ?

ଭାରତ ମଧ୍ୟ ଏହି map projectionର ପ୍ରଭାବରୁ ସାମାନ୍ୟ ବିକୃତ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ। Equal Earth projectionରେ ଭାରତ ପାରମ୍ପରିକ Mercator map ତୁଳନାରେ ସାମାନ୍ୟ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ।

Equal Earth Map କ’ଣ?

Equal Earth projection ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ଏକ ଦଳ cartographerଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୌଚାଳନ ନୁହେଁ; ବରଂ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଭୂଭାଗର ଆପେକ୍ଷିକ ଆକାରକୁ ଅଧିକ ସଠିକ୍‌ ଭାବେ ଦେଖାଇବା।

Mercator ଓ Equal Earth mapକୁ ପାଖାପାଖି ରଖିଲେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। Equal Earthରେ Africa ବହୁତ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ North America ଓ Europe ତୁଳନାମୂଳକ ଛୋଟ ଲାଗେ। South America ମଧ୍ୟ ତାହାର ପ୍ରକୃତ ଆକାର ନିକଟକୁ ଆସେ। ଭାରତ ମଧ୍ୟ ସାମାନ୍ୟ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ।

Equal Earth କି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭୁଲ?

ନା। କୌଣସି ବିଶ୍ୱ ମାନଚିତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭୁଲ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। Equal Earth ଭୂଭାଗର ଆକାରକୁ ଅଧିକ ସଠିକ୍‌ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ Mercatorର କିଛି navigation ସୁବିଧା ହ୍ରାସ ପାଏ। ଏହା ସହିତ ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତ ଦୂରତାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଠିକ୍‌ ଭାବେ ମାପିହେବ ନାହିଁ।

Peters Map ମଧ୍ୟ ଏକ ବିକଳ୍ପ

Peters projection ମଧ୍ୟ ଦେଶ ଓ ମହାଦେଶର ପ୍ରକୃତ ଭୂ-ଆୟତନକୁ ଅଧିକ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ଦେଖାଇବାର ଏକ ପ୍ରୟାସ। ଏହା German historian Arno Petersଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୧୯୭୦ ଦଶକର ଆରମ୍ଭରେ ଡିଜାଇନ୍‌ କରାଯାଇଥିଲା। ତେବେ ଏଥିରେ ଭୂଭାଗର ଆକାର ବଞ୍ଚାଇବା ସମୟରେ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତି ବିକୃତ ହୋଇଥାଏ।

ତେବେ କେଉଁ ମାନଚିତ୍ର ସବୁଠାରୁ ଠିକ୍‌?

ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ‘ପରଫେକ୍ଟ’ ବିଶ୍ୱ ମାନଚିତ୍ର ନାହିଁ। କାରଣ ଗୋଲାକାର ପୃଥିବୀକୁ ସମତଳ ପୃଷ୍ଠରେ ପରିଣତ କରିବା ସମୟରେ କୌଣସି ନ କୌଣସି ବିକୃତି ରହିବା ନିଶ୍ଚିତ। Mercator direction ଓ navigationକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ, Peters areaକୁ ଅଧିକ ବାସ୍ତବ ରଖେ କିନ୍ତୁ shapeକୁ ବଦଳାଏ, ଯେତେବେଳେ Equal Earth ଭୂଭାଗର ଆକାରକୁ ଅଧିକ ସନ୍ତୁଳିତ ଭାବେ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।