ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟର ଫ୍ୟୁଜନ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପୃଥିବୀରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ କରି ଭବିଷ୍ୟତରେ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ନେଇ ବିଶ୍ୱର ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଗବେଷଣା କରୁଛନ୍ତି।

ଚୀନ୍‌ର ଫ୍ୟୁଜନ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ନେଇ ଚର୍ଚ୍ଚା ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜର କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଉଛି। ଗୁଜରାଟର **ଇନ୍‌ଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଫର୍ ପ୍ଲାଜମା ରିସର୍ଚ୍ଚ (IPR)**ରେ SST-1 ଟୋକାମାକ୍ ମେସିନ୍‌କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଫ୍ୟୁଜନ୍ ଗବେଷଣା ଚାଲିଛି।

ଏହି ଗବେଷଣାରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ୮୨.୬ GHz ଗାଇରୋଟ୍ରୋନ୍ ଉପକରଣର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି। ଉଚ୍ଚ ଫ୍ରିକ୍ୱେନ୍ସିର ମାଇକ୍ରୋୱେଭ୍ ଶକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ଲାଜମାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ତାପମାତ୍ରାରେ ଗରମ କରିବା ଏବଂ ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

ପ୍ଲାଜମା କ’ଣ?

କଠିନ, ତରଳ ଓ ଗ୍ୟାସ୍ ପରେ ପ୍ଲାଜମାକୁ ପଦାର୍ଥର ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଅତ୍ୟଧିକ ତାପମାତ୍ରାରେ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକର ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଚାର୍ଜିତ ଗ୍ୟାସ୍ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଫ୍ୟୁଜନ୍ ଗବେଷଣାରେ ଏହି ପ୍ଲାଜମାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାରେ ଧରି ରଖିବା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ।

ଟୋକାମାକ୍ ମେସିନ୍ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

SST-1 (Steady State Superconducting Tokamak) ହେଉଛି ଭାରତର ଫ୍ୟୁଜନ୍ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ଏକ ଟୋକାମାକ୍। ଏହାର ଡୋନଟ୍ ଆକାରର ଚେମ୍ବର ଭିତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ। ଏହି ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ଲାଜମାକୁ ରିଆକ୍ଟରର ପାଚେରୀ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଦୂରେ ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ।

ଫ୍ୟୁଜନ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ହାଲୁକା ପରମାଣୁର ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ତାପମାତ୍ରା ଓ ଚାପରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇ ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସ୍ଥିର ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଚଳାଇବା ହିଁ ଫ୍ୟୁଜନ୍ ଶକ୍ତି ଗବେଷଣାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

ଭାରତର ଏହି ଗବେଷଣା ସଫଳ ହେଲେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଫ୍ୟୁଜନ୍ ଆଧାରିତ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଦେଶର ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ କ୍ଷମତାକୁ ଆହୁରି ମଜବୁତ କରିପାରେ। ତେବେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଭାବେ ଫ୍ୟୁଜନ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହୋଇରହିଛି।