ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ କାହିଁକି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଡ. ବି.ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର? ଜାଣନ୍ତୁ ଏହି ଐତିହାସିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପଛର କାହାଣୀ

ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ:ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ମାତା ଡ. ଭୀମରାଓ ରାମଜୀ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲା ତାଙ୍କର ଧର୍ମାନ୍ତର। ଜାତିଭେଦ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଓ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ବିରୋଧରେ ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ସଂଘର୍ଷ କରିବା ପରେ ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ୧୪ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୫୬ରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନାଗପୁରସ୍ଥିତ ଦୀକ୍ଷାଭୂମିରେ ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସବିତା ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ସହ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଅନୁଗାମୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥରେ ଆଗେଇ ନେଇଥିଲେ।

ଏହି ଐତିହାସିକ ଘଟଣାର ମାତ୍ର ୫୩ ଦିନ ପରେ, ୬ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ୨୦୨୬ ଅକ୍ଟୋବର ୧୪ରେ ଏହି ଧର୍ମାନ୍ତରର ୭୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ତ୍ତି ପାଳନ କରାଯାଉଛି।

କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନେଇଥିବା ଆମ୍ବେଦକର କାହିଁକି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ? ସେ କାହିଁକି ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମକୁ ବାଛିଥିଲେ? ଏହାର ଉତ୍ତର ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭବ, ଜାତିଭେଦ ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ସମାନତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ସମାଜ ଗଠନର ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଲୁଚି ରହିଛି।

ଜାତିଭେଦ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଅନୁଭବ

ଆମ୍ବେଦକର ମହାର ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେହି ସମୟର ଜାତିଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା। ଶୈଶବରୁ ସେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ। କଲମ୍ବିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଲଣ୍ଡନ ସ୍କୁଲ୍ ଅଫ୍ ଇକୋନୋମିକ୍ସରେ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଭାରତକୁ ଫେରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜାତିଗତ ପକ୍ଷପାତର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।

୧୯୨୭ ମାର୍ଚ୍ଚରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମହାଡ଼ଠାରେ ଚାଭଦାର ଜଳାଶୟରୁ ପାଣି ନେବାର ଅଧିକାର ପାଇଁ ସେ ହଜାର ହଜାର ଦଳିତଙ୍କୁ ନେଇ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ। ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନ ସମସ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଜଳାଶୟ ଖୋଲା ରଖିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ଲୋକ ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ଦଳିତମାନେ ପାଣି ପିଇବା ପରେ କିଛି ବିରୋଧୀ ଜଳାଶୟକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ରୀତିନୀତି କରିଥିଲେ।

୧୯୨୭ ଡିସେମ୍ବରରେ ଆମ୍ବେଦକର ମନୁସ୍ମୃତି ଦାହ କରି ଜାତିଗତ ଅସମାନତାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିରୋଧରେ ନିଜର ପ୍ରତିବାଦ ଜଣାଇଥିଲେ। ୧୯୩୦ ମାର୍ଚ୍ଚରେ ନାଶିକର କାଳାରାମ ମନ୍ଦିରରେ ଦଳିତଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଅଧିକାର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

ଏହି ସଂଘର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା ଯେ, କେବଳ ଆଇନଗତ ସଂସ୍କାର ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଜାତିଭେଦକୁ ବଜାୟ ରଖୁଥିବା ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଧାରଣାକୁ ମଧ୍ୟ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୯୩୫ରେ କରିଥିଲେ ଐତିହାସିକ ଘୋଷଣା

୧୯୩୫ ମସିହାରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନାଶିକ ଜିଲ୍ଲାର ୟେଓଲାଠାରେ ଏକ ସଭାରେ ଆମ୍ବେଦକର ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଯେ, ସେ ହିନ୍ଦୁ ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଧର୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଘୋଷଣା ନଥିଲା; ବରଂ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବ ବିରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ସଂଘର୍ଷର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଥିଲା।

୧୯୩୬ରେ ଲାହୋରର ଜାତ୍-ପାତ୍ ତୋଡ଼କ ମଣ୍ଡଳ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଭାଷଣ ଦେବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭାଷଣର କିଛି ଅଂଶକୁ ନେଇ ଆୟୋଜକମାନେ ଆପତ୍ତି ଉଠାଇବାରୁ ସଭା ବାତିଲ୍ ହୋଇଥିଲା। ପରେ ଆମ୍ବେଦକର ଏହି ଭାଷଣକୁ ‘Annihilation of Caste’ ନାମରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ସେ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାରକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଜୋର୍ ଦେଇଥିଲେ।

୨୧ ବର୍ଷ କାହିଁକି ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ?

୧୯୩୫ରେ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ଘୋଷଣା ପରେ ଆମ୍ବେଦକର ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ। ସେ ଶିଖ୍, ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ, ଇସଲାମ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଦର୍ଶନ, ନୀତି ଓ ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।

ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଥିଲା। ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଆଇନ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ସେ ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା ସହ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣୟନ କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଥିଲେ। ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୧୭ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆମ୍ବେଦକର ବୁଝିଥିଲେ ଯେ, ଆଇନଗତ ସମାନତା ସହିତ ସାମାଜିକ ମନୋଭାବର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ।

ଇତିହାସବିଦ୍ ଏଲିନର୍ ଜେଲିଅଟ୍ଙ୍କ ମତରେ, ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସିଟି ଆରମ୍ଭରୁ ତାଙ୍କର ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତା ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଳ ଖାଉନଥିଲା। ଏହା ସହ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ କାହିଁକି ବାଛିଲେ?

ଆମ୍ବେଦକର ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ନୈତିକତା, ସମାନତା, କରୁଣା, ଯୁକ୍ତି ଓ ମାନବିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ଜନ୍ମ ଆଧାରିତ ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ପରିବର୍ତ୍ତେ ନୈତିକ ଆଚରଣ ଓ ମାନବିକ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସମାଜ ଗଠନ ପାଇଁ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ଏକ ଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବ।

୧୯୫୬ରେ ରଚିତ ଏବଂ ୧୯୫୭ରେ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରକାଶିତ ପୁସ୍ତକ ‘The Buddha and His Dhamma’ର ପ୍ରସ୍ତାବନାରେ ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ବାଛିବାର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଧମ୍ମକୁ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ।

ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପରେ ‘ନବଯାନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥିଲା ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା ଓ ମାନବିକ ସମ୍ପର୍କ।

ନାଗପୁରର ଦୀକ୍ଷାଭୂମିରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା?

୧୯୫୬ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୩ରେ ଆମ୍ବେଦକର ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଯେ, ସେ ଅକ୍ଟୋବର ୧୪ରେ ବିଜୟାଦଶମୀ ଅବସରରେ ନାଗପୁରରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବେ।

ସେହି ଦିନ ଦୀକ୍ଷାଭୂମିରେ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଚନ୍ଦ୍ରମଣି ଆମ୍ବେଦକର ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସବିତା ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ତ୍ରିଶରଣ ଓ ପଞ୍ଚଶୀଳ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ଆମ୍ବେଦକର ଉପସ୍ଥିତ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କୁ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଦୀକ୍ଷା ଦେବା ସହ ୨୨ଟି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଇଥିଲେ।

ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକରେ ହିନ୍ଦୁ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଓ କିଛି ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସହ ବୌଦ୍ଧ ନୀତି ଅନୁସରଣ, ସମାନତା ଓ କରୁଣାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ଏହି ଧର୍ମାନ୍ତର ସଭାରେ କେତେ ଲୋକ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ, ସେନେଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକଳନ ରହିଛି। ତେବେ ୧୯୬୪ର ଏକ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ରାୟରେ ଉଦ୍ଧୃତ ବିବରଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ସମାବେଶରେ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ପରଦିନ, ଅକ୍ଟୋବର ୧୫ରେ, ଆମ୍ବେଦକର ନିଜର ୧୯୩୫ର ଘୋଷଣାକୁ ମନେ ପକାଇଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ, ସେ ଜନ୍ମରୁ ହିନ୍ଦୁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ସହ ସେ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ ଅନୁକରଣ ନକରି ନିଜ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ବୁଝାମଣା ଆଧାରରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ।

ଧର୍ମାନ୍ତରର ୫୩ ଦିନ ପରେ ଦେହାନ୍ତ

୬ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ, ୬୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଶେଷ କିଛି ବର୍ଷ ଧରି ଅବନତି ହେଉଥିଲା। ତେବେ ଧର୍ମାନ୍ତର ସମୟରେ ସେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ମାତ୍ର କିଛି ସପ୍ତାହ ଦୂରରେ ଥିବା ଜାଣିଥିଲେ ବୋଲି କୌଣସି ସ୍ଥାପିତ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ।

ତାଙ୍କର ଧର୍ମାନ୍ତର କେବଳ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଧାର୍ମିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନଥିଲା। ଏହା ଦଳିତ ସମାଜ ପାଇଁ ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ଏକ ନୂଆ ପଥ ଖୋଲିଥିଲା। ଜାତିଭେଦ ବିରୋଧୀ ତାଙ୍କର ଆଜୀବନ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭାରତର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁଛି।