ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ପରେ ଆସିଥିଲେ ଆଉ ଜଣେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ!

ରାମାୟଣର କାହାଣୀ କହିଲେ ଆମ ମନକୁ ପ୍ରଥମେ ଆସନ୍ତି ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମ, ମାତା ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହନୁମାନ ଓ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ। ଲଙ୍କା ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ପରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବିଜୟକୁ ଅଧର୍ମ ଉପରେ ଧର୍ମର ବିଜୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ରାମାୟଣର ସମସ୍ତ ପରମ୍ପରା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ରୂପାନ୍ତରରେ କାହାଣୀ ଏକାଭଳି ନୁହେଁ।

‘ଅଦ୍ଭୁତ ରାମାୟଣ’ ନାମକ ଏକ ଭିନ୍ନ ରାମାୟଣ ପରମ୍ପରାରେ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ପରେ ଆଉ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସଙ୍କ କଥା ଆସିଛି। ତାଙ୍କ ନାମ ସହସ୍ର ରାବଣ ବା ସହସ୍ରମୁଖ ରାବଣ। ସେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତି ଥିବା କଥା ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ଏହି କାହାଣୀରେ ରାମଙ୍କୁ ଏମିତି ଏକ ଶତ୍ରୁ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ଯାହାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ସାଧାରଣ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳରେ ସମ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ। ଏହିଠାରୁ କାହାଣୀରେ ଆସେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ—ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସୀତା ନିଜର ମହାଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

ସହସ୍ର ରାବଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଚେତ ହୋଇଗଲେ ଶ୍ରୀରାମ

‘ଅଦ୍ଭୁତ ରାମାୟଣ’ର କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ସହସ୍ରମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପାଆନ୍ତି। ଏହାପରେ ତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ରାମ ନିଜ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରନ୍ତି। ବାନର ସେନା ଓ ଅନ୍ୟ ସହଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସାମିଲ ହୁଅନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ସହସ୍ର ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଥାଏ ଯେ ଯୁଦ୍ଧର ଗତି ରାମଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ରହେନାହିଁ। ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ସେନା ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼େ। କାହାଣୀର ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସହସ୍ର ରାବଣଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଶ୍ରୀରାମ ମଧ୍ୟ ଅଚେତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଅଜେୟ ଯୋଦ୍ଧା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେହି ରାମ ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଚେତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—ଏବେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ଶେଷ କିଏ କରିବ? ଏହି ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ସୀତା ନିଜର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

ନିଜର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କଲେ ମା’ ସୀତା

ସାଧାରଣତଃ ରାମାୟଣରେ ସୀତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସହନଶୀଳତା, ପବିତ୍ରତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ‘ଅଦ୍ଭୁତ ରାମାୟଣ’ରେ ତାଙ୍କର ଏକ ଅନ୍ୟ ରୂପ ସାମ୍ନାକୁ ଆସେ। ଏଠାରେ ସୀତା କେବଳ ରାମଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ନୁହନ୍ତି; ସେ ନିଜେ ଅପାର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରିଣୀ।

ରାମ ଅଚେତ ହେବା ପରେ ସୀତା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଗେଇ ଆସନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସାଧାରଣ ମାନବୀୟ ରୂପ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଦେବୀଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମହାକାଳୀଙ୍କ ରୂପ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସୀତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ଅନ୍ୟ ଏକ ଗଭୀର ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ ଓ ଗୁପ୍ତ ରହିଥିଲା, ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ସେହି ଶକ୍ତି ଅଧର୍ମର ବିନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। 

ମହାକାଳୀ ରୂପରେ ସହସ୍ର ରାବଣଙ୍କ ବଧ

ମହାକାଳୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିବା ପରେ ସୀତା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅପରାଜେୟ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଉଭା ହୁଅନ୍ତି। ମହାକାଳୀ ହେଉଛନ୍ତି ଦୁଷ୍ଟଶକ୍ତିର ବିନାଶ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ। ଏହି ରୂପରେ ସୀତା ସହସ୍ର ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ପରାସ୍ତ କରନ୍ତି।

ଏହି କାହାଣୀର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି, ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଶକ୍ତି ରାମଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସୀତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସେ କାହାର ସାହାଯ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ନକରି ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଶତ୍ରୁକୁ ବିନାଶ କରନ୍ତି।

ଏହି ଘଟଣା ମାଧ୍ୟମରେ ‘ଅଦ୍ଭୁତ ରାମାୟଣ’ ସୀତାଙ୍କୁ କେବଳ ରାମଙ୍କ ଜୀବନସାଥୀ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଧାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଥିବା ନାରୀ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ୱୟଂ ଆଦିଶକ୍ତିଙ୍କ ରୂପ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇଛି।

ଚେତନା ଫେରିବା ପରେ ସୀତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ରାମ

ସହସ୍ର ରାବଣଙ୍କ ବଧ ପରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଚେତନା ଫେରେ। ସେତେବେଳେ ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ମହାକାଳୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କ ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ମହିମାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ତାଙ୍କର ହଜାର ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିବା କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହାକୁ ସୀତା ସହସ୍ରନାମ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଏହି ଘଟଣାରେ ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ଭିନ୍ନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦିଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ—ସୀତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ରାମ ନିଜେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି।

‘ଅଦ୍ଭୁତ ରାମାୟଣ’ରେ ସୀତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର କାହିଁକି ଭିନ୍ନ?

ବିଭିନ୍ନ ରାମାୟଣ ପରମ୍ପରାରେ ସୀତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇଛି। ପରିଚିତ ରାମାୟଣ କାହାଣୀରେ ସେ ବନବାସ, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରଣ ଓ ଅଶୋକ ବାଟିକାରେ ଦୁଃଖ ସହିବା ଭଳି ପରୀକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ‘ଅଦ୍ଭୁତ ରାମାୟଣ’ରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଯୋଦ୍ଧା ସ୍ୱରୂପକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ରୂପାନ୍ତରର ମୂଳ ଭାବନା ହେଉଛି—ସୀତାଙ୍କ ଶାନ୍ତ ରୂପ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇପାରେ। ଏଠାରେ ସେ ଶକ୍ତି, ସାହସ ଓ ଅଧର୍ମ ବିନାଶର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଏହି କାହାଣୀ ନାରୀଶକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ରାମଙ୍କ ଜୀବନରେ ସୀତାଙ୍କ ଭୂମିକା କେବଳ ସହଧର୍ମିଣୀର ନୁହେଁ; ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ।

ନୀତେଶ ତିୱାରୀଙ୍କ ‘ରାମାୟଣ’ର ଆଗାମୀ ଭାଗରେ ଆସିପାରେ କି ଏହି କାହାଣୀ?

ରଣବୀର କପୁରଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମ ଏବଂ ସାଇ ପଲ୍ଲବୀଙ୍କୁ ସୀତା ଭୂମିକାରେ ନେଇ ନୀତେଶ ତିୱାରୀଙ୍କ ‘ରାମାୟଣ’ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ ହୋଇଛି। ଫିଲ୍ମରେ ସୀତାଙ୍କ ଯୋଦ୍ଧା ସ୍ୱରୂପକୁ ନେଇ ଆଗରୁ ମଧ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଛି। ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଅଦ୍ଭୁତ ରାମାୟଣର କିଛି ଧାରଣାରୁ ପ୍ରେରଣା ନେଇଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ରିପୋର୍ଟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ଏହି କାରଣରୁ ସହସ୍ର ରାବଣ ଓ ମହାକାଳୀ ରୂପର କାହାଣୀ ଆଗାମୀ ଭାଗରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ କି ନାହିଁ, ସେନେଇ ଦର୍ଶକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌତୂହଳ ବଢ଼ିଛି। ରିପୋର୍ଟରେ ତୃତୀୟ ଭାଗର ସମ୍ଭାବନା ନେଇ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ସହସ୍ର ରାବଣଙ୍କ ଏହି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଫିଲ୍ମରେ ଦେଖାଯିବ ବୋଲି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ଅଧିକାରିକ ଘୋଷଣା ହୋଇନାହିଁ।

ଓଡ଼ିଶାର ‘ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣ’ରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ସୀତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର କାହାଣୀ

ସୀତାଙ୍କ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୂପ କେବଳ ଅଦ୍ଭୁତ ରାମାୟଣରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ‘ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣ’ରେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ପରେ ସହସ୍ରଶିରା ରାବଣଙ୍କ କାହାଣୀ ରହିଛି। ଏହି କାହାଣୀରେ ରାମଙ୍କ ସେନା ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିବା ପରେ ସୀତା ନିଜର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣର କାହାଣୀରେ ସୀତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୂପ ତ୍ରିଲୋକ୍ୟମୋହିନୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହା ଓଡ଼ିଆ ରାମାୟଣ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଅବଦାନ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଭାରତୀୟ ରାମାୟଣ ପରମ୍ପରାରେ ସୀତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭିନ୍ନ କାହାଣୀ ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି।