ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ (RBI)ର ସୁଧହାର ଇତିହାସରେ ୨୦୦୦ ମସିହା ଏକ ବିଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟ। ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୦୦ରେ RBIର ପଲିସି ରେଟ୍‌ ୧୬% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ତେବେ ଏଠାରେ ଏକ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଜାଣିବା ଜରୁରୀ—ସେହି ସମୟରେ ଏହି ରେଟ୍‌କୁ RBI ‘Reverse Repo Rate’ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରୁଥିଲା। ୨୦୦୪ ଅକ୍ଟୋବର ୨୯ ପରେ ରେଟ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ନାମକରଣ ପ୍ରଣାଳୀ ବଦଳିଥିଲା। 

🔴 କାହିଁକି ୨୦୦୦ରେ ୧୬% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରେଟ୍‌ ବଢ଼ିଥିଲା?

ସେତେବେଳେ ଭାରତ ଏକାଧିକ ବାହ୍ୟ ଓ ଘରୋଇ ଆର୍ଥିକ ଚାପର ସାମ୍ନା କରୁଥିଲା। ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନିଟି କାରଣ RBIର ଚିନ୍ତା ବଢ଼ାଇଥିଲା—କ୍ରୁଡ୍ ତେଲ ଦରରେ ବୃଦ୍ଧି, ଟଙ୍କାର ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ଚାପ ଏବଂ FII ବିକ୍ରି। 

🛢️ ୧. ହଠାତ୍ ବଢ଼ିଥିଲା କ୍ରୁଡ୍ ତେଲ ଦର

୨୦୦୦ରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କ୍ରୁଡ୍ ତେଲ ଦରରେ ବଡ଼ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥିଲା। RBIର ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ବ୍ରେଣ୍ଟ କ୍ରୁଡ୍‌ର ହାରାହାରି ଦର ୧୯୯୯ ଡିସେମ୍ବରରେ ପ୍ରାୟ ୨୫.୫୫ ଡଲାର ପ୍ରତି ବ୍ୟାରେଲ୍‌ ଥିବାବେଳେ ୨୦୦୦ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ ଏହା ୩୨.୯୭ ଡଲାରକୁ ବଢ଼ିଥିଲା।

ଭାରତ ତେଲ ଆମଦାନୀ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିବାରୁ ତେଲ ଦର ବଢ଼ିବାର ଅର୍ଥ ଥିଲା ଆମଦାନୀ ପାଇଁ ଅଧିକ ଡଲାର ଆବଶ୍ୟକତା। ଏହା ଦେଶର ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ବଜାର ଉପରେ ଚାପ ବଢ଼ାଇଥିଲା।

💵 ୨. ଡଲାର ତୁଳନାରେ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଥିଲା ଟଙ୍କା

ତେଲ ଆମଦାନୀ ପାଇଁ ଡଲାରର ଚାହିଦା ବଢ଼ିବା ସହିତ ଟଙ୍କା ମଧ୍ୟ ଚାପରେ ଆସିଥିଲା। ୨୦୦୦ ଏପ୍ରିଲରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ଟଙ୍କାର ମୂଲ୍ୟ ଡଲାର ତୁଳନାରେ ପ୍ରାୟ ୫.୩% ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା।

ଏହା ସହିତ ଆମେରିକା ଓ ୟୁରୋପରେ ସୁଧହାର ବଢ଼ୁଥିବାରୁ ଭାରତକୁ ପୁଞ୍ଜି ପ୍ରବାହ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା। ୨୦୦୦-୦୧ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷର ପ୍ରଥମ ଛଅ ମାସରେ ଭାରତର ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରାୟ ୨.୫ ବିଲିୟନ ଡଲାର କମିଥିଲା। 

📉 ୩. ବିଦେଶୀ ନିବେଶକଙ୍କ ବଡ଼ ବିକ୍ରି

ସେତେବେଳେ ଭାରତୀୟ ଇକ୍ୱିଟି ବଜାରକୁ ନେଇ ବିଦେଶୀ ନିବେଶକଙ୍କ ଆଶା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା। ୨୦୦୦ ମେରୁ ଅଗଷ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ FIIମାନେ ପ୍ରାୟ ୫୦୫ ମିଲିୟନ ଡଲାରର ନେଟ୍‌ ଆଉଟ୍‌ଫ୍ଲୋ କରିଥିଲେ। ଏହାର ବିପରୀତରେ ବର୍ଷର ପ୍ରଥମ ତ୍ରୈମାସିକରେ ପ୍ରାୟ ୯୪୮ ମିଲିୟନ ଡଲାରର ନେଟ୍‌ ଇନ୍‌ଫ୍ଲୋ ହୋଇଥିଲା।

ଅର୍ଥାତ୍‌, ଦେଶରେ ଡଲାରର ଚାହିଦା ବଢ଼ୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜି ପ୍ରବାହ କମୁଥିଲା। ଏହା ଟଙ୍କା ଓ ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ବଜାର ଉପରେ ଅତିରିକ୍ତ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। 

🏦 RBI କ’ଣ କରିଥିଲା?

ସେତେବେଳେ RBI କେବଳ ସୁଧହାର ବଢ଼ାଇ ରହିନଥିଲା। ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ବଜାରରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ, ଲିକ୍ୱିଡିଟି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦକ୍ଷେପ ଏବଂ କିଛି ଆମଦାନୀର ଅର୍ଥଯୋଗାଣ ଖର୍ଚ୍ଚ ବଢ଼ାଇବା ଭଳି ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ନିଆଯାଇଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ସୁଧହାରର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଟଙ୍କା ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିବା ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା କରିବା। 

୧୬% ରେଟ୍‌ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିନଥିଲା। ଅଗଷ୍ଟ ୯, ୨୦୦୦ରେ ୧୬% ଥିବା ରେଟ୍‌ ପରେ ସେହି ମାସରେ ୧୫% ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ ୧୩.୫%କୁ ହ୍ରାସ କରାଯାଇଥିଲା। ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ ସୁଦ୍ଧା ଏହା ୧୦%କୁ ଆସିଥିଲା। 

📊 ୨୦୦୦ରୁ ୨୦୨୬: ବହୁତ ବଦଳିଛି RBIର ରେଟ୍‌

୨୦୦୦ ପରେ ରେଟ୍‌ରେ ବିଭିନ୍ନ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଇଛି। ୨୦୦୮ର ଗ୍ଲୋବାଲ୍‌ ଫାଇନାନ୍ସିଆଲ୍‌ କ୍ରାଇସିସ୍‌ ପରେ RBI ରେଟ୍‌ କମାଇଥିଲା। COVID-19 ସମୟରେ ରେପୋ ରେଟ୍‌ ୪% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିଥିଲା। ପରେ ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ବଢ଼ିବାରୁ ୨୦୨୦ରୁ ୨୦୨୩ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପୁଣି ବଢ଼ି **୬.୫%**ରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।

ଏବେ ୨୦୨୬ରେ RBI ପୁଣି ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଚାପକୁ ନେଇ ସତର୍କ ହୋଇଛି। ଅକ୍ଟୋବର ୭, ୨୦୨୬ରେ RBI ୨୫ ବେସିସ୍ ପଏଣ୍ଟ ବଢ଼ାଇ ରେପୋ ରେଟ୍‌କୁ ୫.୫୦% କରିଛି। ଏହା ଫେବ୍ରୁଆରୀ ୨୦୨୩ ପରେ ପ୍ରଥମ ବୃଦ୍ଧି। MPC ଏହା ସହିତ policy stanceକୁ ‘Neutral’ରୁ **‘Calibrated Tightening’**କୁ ବଦଳାଇଛି।