ମହାନଦୀ ଓ ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡ ଓଡ଼ିଶାର ଜୈବ ବିବିଧତାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ। ବିଶେଷକରି ଘଡିଆଳ କୁମ୍ଭୀରର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡରେ ଦୀର୍ଘବର୍ଷ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ଚାଲିଆସିଛି। ଏହି ପ୍ରୟାସ ଏବେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଫଳତାର ରୂପ ନେଇଛି।

ଘଡିଆଳ କୁମ୍ଭୀରର ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଇବା ପରେ ୧୯୭୫ ମସିହା ଏପ୍ରିଲ୍‌ରେ ମହାନଦୀର ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡରେ ଘଡିଆଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ଭିତରକନିକାରେ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ସଂରକ୍ଷଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ସରୀସୃପ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଡ. ହାରୋଲ୍ଡ ରବର୍ଟ ବଷ୍ଟାର୍ଡଙ୍କ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ପରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଘଡିଆଳ, ମଗର ଓ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀରର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାସସ୍ଥଳୀ ଥିବା ତଥ୍ୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିଲା।

ସେତେବେଳେ ଟିକରପଡା ଅଞ୍ଚଳରେ ମାତ୍ର ୭ଟି ଘଡିଆଳ ଥିବା ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ ନଦୀରୁ ଘଡିଆଳ ପ୍ରାୟ ଲୋପ ପାଇଯାଇଥିଲେ। ଘଡିଆଳ ଚମଡ଼ାର ଚାହିଦା ଯୋଗୁଁ ଶିକାର ମଧ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସର ଏକ ବଡ଼ କାରଣ ଥିଲା।

ଘଡିଆଳ ଓ ଏହାର ବାସସ୍ଥଳୀକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ୧୯ ମେ ୧୯୭୬ରେ ୭୯୫.୫୨ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳକୁ ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା।

୧୯୭୫ ଓ ୧୯୭୬ରେ ଗଣ୍ଡ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଘଡିଆଳ ଅଣ୍ଡା ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଥିରୁ ଛୁଆ ଫୁଟିନଥିଲା। ପରେ ଗଣ୍ଡକ ନଦୀ, କତରନିଆ ଘାଟ ଓ ଚମ୍ବଲରୁ ସଂଗୃହୀତ ଅଣ୍ଡାରୁ ଘଡିଆଳ ଶାବକ ଉତ୍ପାଦନ କରି ସାତକୋଶିଆରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ୧୯୭୭ରୁ ୨୦୧୪ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାୟ ୮୬୮ଟି ଘଡିଆଳ ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ତଥ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ସମୟରେ ନନ୍ଦନକାନନରେ ମଧ୍ୟ ଘଡିଆଳର କୃତ୍ରିମ ପ୍ରଜନନରେ ବଡ଼ ସଫଳତା ମିଳିଥିଲା। ୧୯୮୦ ମସିହା ମେ’ ମାସରେ ନନ୍ଦନକାନନର କୃତ୍ରିମ ପ୍ରଜନନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଘଡିଆଳ ପ୍ରଜନନ ସଫଳ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ପ୍ରଥମ ସଫଳତା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ତେବେ ଏତେ ସଂଖ୍ୟକ ଘଡିଆଳ ଛଡ଼ାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମହାନଦୀରେ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିପାରିନଥିଲା। ୨୦୧୬-୧୭ରେ ମହାନଦୀରେ ୯ଟି ଏବଂ ୨୦୧୭-୧୮ରେ ୭ଟି ଘଡିଆଳ ଠାବ ହୋଇଥିଲେ। ମାଛର ଅଭାବ, ବେଆଇନ ବାଲି ଚାଲାଣ, ପ୍ରଜନନ ସ୍ଥଳୀ ନଷ୍ଟ, ଶିକାର, ମୋଟର ଚାଳିତ ଡଙ୍ଗାର ବ୍ୟବହାର, ଉପରମୁଣ୍ଡରେ ଡ୍ୟାମ୍ ନିର୍ମାଣ, ବନ୍ୟାରେ ଶାବକ ଭାସିଯିବା ଏବଂ ମାଛଧରା ଜାଲରେ ଫସି ମୃତ୍ୟୁ ଆଦିକୁ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବାଧକ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।

ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ନନ୍ଦନକାନନ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ୧୨ ଜୁନ୍ ୨୦୧୯ରେ ‘ଘଡିଆଳ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପରିଯୋଜନା’ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ୨୦୧୯ରୁ ୨୦୨୫ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ଲଗାଯାଇଥିବା ଘଡିଆଳ ସୁନାଖଣିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲେ। ସମୁଦାୟ ୨୬ଟି ଘଡିଆଳ ମଧ୍ୟରୁ ୯ଟିର ଗତିବିଧି ଟ୍ରାକ୍ କରାଯାଉଥିଲା, ୯ଟିର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିବା ଏବଂ ୭ଟି ନିଖୋଜ ଥିବା ତଥ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହାସହ ୨୯ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୬ରେ ଆଉ ୧୨ଟି VHF ଓ GPS ଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ଲଗାଯାଇଥିବା ଘଡିଆଳ ସୁନାଖଣିଆଠାରେ ଛଡ଼ାଯାଇଛି।

ଘଡିଆଳଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବଳଦମରାଠାରୁ ରାମଗାଁବାଲି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଣ୍ଡର ପ୍ରାୟ ୧୦ କିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳକୁ ମାଛଧରା ନିଷିଦ୍ଧାଞ୍ଚଳ କରାଯାଇଛି। ବୌଦ୍ଧ, ଅନୁଗୋଳ, କଟକ, ସୋନପୁର ଓ ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ପ୍ରାୟ ୩୦୦ଟି ଗାଁରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଉଛି। ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କ ପାଇଁ ମାଛ ଚାଷ ପୋଖରୀ ଖୋଳାଯାଇଥିବା ସହ ୧୦ କିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳକୁ ତାର ଜାଲିରେ ଘେରାଯାଇଛି।

ମାଛଧରା ଜାଲରେ ଫସିଥିବା ଘଡିଆଳ ଶାବକକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଫେରାଇଦେଲେ କିମ୍ବା ଘଡିଆଳ ଯୋଗୁଁ ଜାଲ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କୁ ୧,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପୁରସ୍କାର ବା କ୍ଷତିପୂରଣ ଦିଆଯାଉଛି। ଏହାସହ ସଚେତନତା ରଥ, ପଥପ୍ରାନ୍ତ ନାଟକ ଓ ‘କୁମ୍ଭୀର ବନ୍ଧୁ’ଙ୍କୁ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦେଇ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାମିଲ କରାଯାଉଛି।

ଏହି ପଦକ୍ଷେପର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି। ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କଠାରୁ ୧୦ଟି ଘଡିଆଳ ଶାବକ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରାୟ ୪୦ ବର୍ଷର ବ୍ୟବଧାନ ପରେ ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡରେ ପୁଣି ଘଡିଆଳଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଜନନ ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି।