ବରଫ ଓ ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଛି ଭବିଷ୍ୟତର ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା

ପୃଥିବୀରେ କେବେ ଏମିତି ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଯୁଦ୍ଧ, ମହାମାରୀ, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ, ସେତେବେଳେ ମାନବ ସମାଜ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କରିବା ଏକ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ହୋଇପାରେ। ଏଭଳି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସଙ୍କଟକୁ ଆଖି ଆଗରେ ରଖି ନରୱେର ଆର୍କଟିକ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି ଏକ ଅସାଧାରଣ ବୀଜ ସଂରକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର।

ଏହାର ନାମ ‘ସ୍ୱାଲବାର୍ଡ ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ସିଡ୍ ଭଲ୍ଟ’ (Svalbard Global Seed Vault)। ଏହା ନରୱେର ସ୍ୱାଲବାର୍ଡ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସ୍ପିଟ୍ସବର୍ଗେନ୍ ଦ୍ୱୀପରେ ଏକ ବରଫାବୃତ ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ନିର୍ମିତ। ଏହି କେନ୍ଦ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି, ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଖାଦ୍ୟ ଫସଲର ବୀଜକୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭବିଷ୍ୟତରେ କୌଣସି ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ରେ ବୀଜ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ ତାହାର ନମୁନା ପୁଣି ମିଳିପାରିବ।

କାହିଁକି କୁହାଯାଏ ‘ଡୁମ୍ସଡେ ଭଲ୍ଟ’?

ଏହି ବୀଜ ଭଣ୍ଡାରକୁ ସାଧାରଣତଃ ‘ଡୁମ୍ସଡେ ଭଲ୍ଟ’ ବା ‘ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ବୀଜ ଭଣ୍ଡାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାରଣ, ଏହା ବିଶ୍ୱର କୃଷି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ବ୍ୟାକ୍ଅପ୍ ଭାବେ କାମ କରେ। ଯଦି କୌଣସି ଦେଶର ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ଯୁଦ୍ଧ, ବନ୍ୟା, ଭୂମିକମ୍ପ, ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣରୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ବୀଜର ଅତିରିକ୍ତ ନମୁନା ସ୍ୱାଲବାର୍ଡରୁ ଫେରାଇ ନିଆଯାଇପାରିବ।

ଏହା କେବଳ ଭବିଷ୍ୟତର କୌଣସି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ବରଂ ଦୁନିଆର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଘଟୁଥିବା ଛୋଟ ବଡ଼ ବିପର୍ଯ୍ୟୟରୁ କୃଷିର ଜିନ୍ଗତ ବିବିଧତାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

୧୪ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ବୀଜ ନମୁନା ସଂରକ୍ଷିତ

୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଏହି ଭଲ୍ଟରେ ୧୩୪ଟି ସଂସ୍ଥାରୁ ଆସିଥିବା ୧୪ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ବୀଜ ନମୁନା ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଛି। ଏଥିରେ ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଖାଦ୍ୟ ଫସଲର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତି ଓ କିସମର ବୀଜ ସାମିଲ ଅଛି। ଏହି ସଂଗ୍ରହରେ ଚାଉଳ, ଗହମ, ମକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଫସଲର ବୀଜ ରହିଛି।

ଏହି କେନ୍ଦ୍ରର ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷମତା ପ୍ରାୟ ୪୫ ଲକ୍ଷ ବୀଜ ନମୁନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ତେଣୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଆହୁରି ଅନେକ ଦେଶ ଓ ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ଏଠାରେ ନିଜର ବୀଜ ନମୁନା ରଖିପାରିବେ।

ମାଇନସ୍ ୧୮ ଡିଗ୍ରୀ ତାପମାତ୍ରାରେ ରହୁଛି ବୀଜ

ଏହି ବୀଜ ଭଣ୍ଡାରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହାର ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏଠାରେ ବୀଜଗୁଡ଼ିକୁ ମାଇନସ୍ ୧୮ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ୍ ତାପମାତ୍ରାରେ ରଖାଯାଏ। ବୀଜକୁ ବିଶେଷ ତିନିସ୍ତରୀୟ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ପ୍ୟାକେଟ୍ରେ ସିଲ୍ କରି ବାକ୍ସରେ ରଖାଯାଏ। ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଥିବା ସୁରକ୍ଷିତ କକ୍ଷରେ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଏ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାକୃତିକ ବରଫ ଓ ପର୍ମାଫ୍ରଷ୍ଟ (Permafrost) ମଧ୍ୟ ବୀଜକୁ ଥଣ୍ଡା ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ। ଯଦି କୌଣସି କାରଣରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ତଥାପି ପାହାଡ଼ର ପଥର ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଥଣ୍ଡା ପରିବେଶ ବୀଜକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୀତଳ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୨୦୦୮ରେ ଖୋଲିଥିଲା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ବୀଜ ଭଣ୍ଡାର

ନରୱେ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ସ୍ୱାଲବାର୍ଡ ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ସିଡ୍ ଭଲ୍ଟ ୨୦୦୮ ମସିହାରେ ଖୋଲାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଉତ୍ତର ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୦୦୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନ, ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ତାପମାତ୍ରା ଏହାକୁ ବୀଜ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ କରିଛି।

ଏହି ଭଲ୍ଟ ନିଜେ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ନୁହେଁ। ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ଏଠାରେ ନିଜ ନିଜର ବୀଜର ଅତିରିକ୍ତ ନମୁନା ରଖନ୍ତି। ବୀଜର ମାଲିକାନା ଓ ତାହା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସେହି ଜମାକାରୀ ସଂସ୍ଥା ପାଖରେ ରହିଥାଏ। ଆବଶ୍ୟକ ପଡ଼ିଲେ କେବଳ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସଂସ୍ଥା ହିଁ ନିଜ ବୀଜ ଫେରାଇ ନେଇପାରେ।

ସିରିଆ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଥିଲା ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ

ସ୍ୱାଲବାର୍ଡ ବୀଜ ଭଣ୍ଡାର କେବଳ ଭବିଷ୍ୟତର ଏକ କଳ୍ପନା ନୁହେଁ; ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି। ସିରିଆରେ ଗୃହଯୁଦ୍ଧ ଯୋଗୁଁ ଆଲେପ୍ପୋରେ ଥିବା ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ କୃଷି ଗବେଷଣା କେନ୍ଦ୍ର (ICARDA) ନିଜର ବୀଜ ସଂଗ୍ରହକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ସଂସ୍ଥା ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱାଲବାର୍ଡରେ ନିଜ ବୀଜର ଅତିରିକ୍ତ ନମୁନା ଜମା ରଖିଥିଲା। ପରେ ୨୦୧୫ରୁ ୨୦୧୯ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ବୀଜ ନମୁନା ଫେରାଇ ନେଇ ଲେବାନନ୍ ଓ ମରକ୍କୋରେ ନିଜର ବୀଜ ସଂଗ୍ରହକୁ ପୁନର୍ଗଠନ କରିଥିଲା। ଏହା ସ୍ୱାଲବାର୍ଡ ଭଲ୍ଟର ପ୍ରକୃତ ଉପଯୋଗିତାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ।

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ଖାଦ୍ୟ ସଙ୍କଟ ପାଇଁ ବଡ଼ ସୁରକ୍ଷା କବଚ

ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ୱରେ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ମରୁଡ଼ି, ଅତ୍ୟଧିକ ତାପମାତ୍ରା, ବନ୍ୟା ଏବଂ ନୂଆ ନୂଆ ରୋଗ ପୋକ ଯୋଗୁଁ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ର ଅନେକ ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛି। ଏଭଳି ସ୍ଥିତିରେ ପୁରୁଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଫସଲ ବୀଜ ସଂରକ୍ଷଣ କରି ରଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। କାରଣ, କିଛି ପୁରୁଣା ବୀଜରେ ଏଭଳି ଜିନ୍ଗତ ଗୁଣ ଥାଇପାରେ, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅଧିକ ତାପମାତ୍ରା, କମ୍ ବର୍ଷା କିମ୍ବା ନୂଆ ରୋଗକୁ ସହ୍ୟ କରିପାରୁଥିବା ଫସଲ ବିକଶିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।

ଏହି କାରଣରୁ ସ୍ୱାଲବାର୍ଡ ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ସିଡ୍ ଭଲ୍ଟକୁ ବିଶ୍ୱର ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ସୁରକ୍ଷା କବଚ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ତେବେ ଏହା ମାନବଜାତିର ବଞ୍ଚିବାର ନିଶ୍ଚିତ ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ନୁହେଁ; ବରଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ କୃଷି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନକୁ ପୁନର୍ବାର ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା।