ରାବଣଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ନୂଆ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ଦେଖାଇଛି ‘ରାବଣ ତାଣ୍ଡବ’

ଭାରତୀୟ ପୁରାଣରେ ରାବଣଙ୍କୁ ସାଧାରଣତଃ ଅହଂକାରୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ଆଉ ଏକ ଦିଗ ରହିଛି—ସେ ଥିଲେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଜଣେ ପରମ ଭକ୍ତ, ମହାନ ପଣ୍ଡିତ, ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ।

ଏହି ଦିଗକୁ ନୂଆ ଭାବରେ ପରଦାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି ନୀତେଶ ତିୱାରୀଙ୍କ ଫିଲ୍ମ ‘ରାମାୟଣ: ରାଇଜ୍ ଅଫ୍ ଏ ଲିଜେଣ୍ଡ’ର ‘ରାବଣ ତାଣ୍ଡବ’ ଗୀତ। ଏଥିରେ ୟଶଙ୍କୁ ରାବଣ ଭୂମିକାରେ ଶିବଙ୍କ ଆରାଧନା କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିରେ ଘେରା ଏକ ବିଶାଳ ମନ୍ଦିର ସଦୃଶ ପରିବେଶ, ମହାଦେବଙ୍କ ବିଶାଳ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଓ ରାବଣଙ୍କ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିଭାବ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିଛି।

ଏହି ଗୀତ କେବଳ ଏକ ଭବ୍ୟ ସିନେମାଟିକ୍ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ରାବଣଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନ ଓ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅସୀମ ଭକ୍ତିର କାହାଣୀକୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ପକାଇଦିଏ।

କିଏ ଥିଲେ ରାବଣ? କେବଳ ଜଣେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ନୁହେଁ

ପୁରାଣ ଓ ପାରମ୍ପରିକ କଥା ଅନୁସାରେ ରାବଣ ଋଷି ବିଶ୍ରବା ଓ କୈକେସୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବଂଶ ପରମ୍ପରା ମହର୍ଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେ ଲଙ୍କାର ରାଜା ହେବା ସହ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ରାଜନୀତି, ଯୁଦ୍ଧକଳା ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଏ।

ରାବଣଙ୍କୁ ମହାନ ବୀଣାବାଦକ ଓ ଶିବଭକ୍ତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତି ଅପାର ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଣ ସହିତ ତାଙ୍କ ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ଏହି ବିରୋଧାଭାସ ହିଁ ରାବଣଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ଜଟିଳ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିଥାଏ।

ତେଣୁ ରାବଣଙ୍କ କାହାଣୀ କେବଳ ଜଣେ ଖଳନାୟକଙ୍କ କାହାଣୀ ନୁହେଁ; ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି, ଶକ୍ତି ଓ ଅହଂକାରର ମିଶ୍ରଣର ଏକ ଉଦାହରଣ।

କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଯାଇଥିଲେ ରାବଣ

ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ରାବଣ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ ମହାଦେବଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ପାଇବାକୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଲାଭ କରିବାକୁ।

କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଓ ନିରବତା ସମ୍ମୁଖରେ ରାବଣଙ୍କ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହୋଇଥିଲା। କେତେକ ପ୍ରଚଳିତ କଥାରେ କୁହାଯାଏ, ରାବଣ ନିଜ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଶିବ ନିଜ ପାଦର ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ପର୍ବତକୁ ଚାପିଦେବାରୁ ରାବଣଙ୍କ ହାତ ତାହା ତଳେ ଚାପି ହୋଇଯାଇଥିଲା।

ଏହି ଘଟଣାରେ ରାବଣ ନିଜ ଶକ୍ତିର ସୀମା ବୁଝିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ନତମସ୍ତକ ହୋଇଥିଲେ।

କିପରି ରଚନା ହେଲା ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ର?

ପ୍ରଚଳିତ ପୌରାଣିକ କଥା ଅନୁସାରେ, କୈଳାସ ପର୍ବତ ତଳେ ଚାପି ହୋଇ ରହିବା ସମୟରେ ରାବଣ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇଥିବା ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ତୁତିକୁ ପରମ୍ପରାରେ ‘ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ର’ ଭାବେ ପରିଚିତ କରାଯାଏ।

ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଶିବଙ୍କ ଜଟା, ଗଙ୍ଗା, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଏହାର ଶବ୍ଦ ଓ ଛନ୍ଦରେ ଏକ ବିଶେଷ ଲୟ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ଶିବଭକ୍ତିର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ତୁତି ଭାବେ ଗାନ କରାଯାଏ।

ଏହି କାହାଣୀର ମୂଳ ଭାବ ହେଉଛି—ରାବଣ ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ରାଜକୀୟ ଗର୍ବକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ି ଭକ୍ତିର ସହ ଶିବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ହିଁ ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପରିଚୟ ହେଲା।

ଶିବଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରହାସ ଖଡ଼୍ଗର କାହାଣୀ

ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ର ଗାନ କରି ରାବଣ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିବା କଥା ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ରହିଛି। ଶିବ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କେତେକ ପୁରାଣ କାହାଣୀରେ ଶିବ ରାବଣଙ୍କୁ ‘ଚନ୍ଦ୍ରହାସ’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଖଡ଼୍ଗ ପ୍ରଦାନ କରିଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

ଏହି ଘଟଣା ରାବଣଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଟକୁ ଦର୍ଶାଏ। ସେ ଯେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତୁ ନା କାହିଁକି, ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତ ଭାବେ ନତମସ୍ତକ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ତେବେ ରାବଣଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ତାଙ୍କ ଅହଂକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର କରିପାରିନଥିଲା। ପରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅହଂକାର ହିଁ ତାଙ୍କ ବିନାଶର କାରଣ ହୋଇଥିଲା।

ରାବଣଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିରୋଧାଭାସ

ରାବଣଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ସବୁଠାରୁ ରୋଚକ ଦିଗ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଭକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ଉଭୟ ଥିଲା। ଏକପଟେ ସେ ଶିବଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତ, ବେଦଜ୍ଞାନୀ ଓ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଥିଲେ; ଅନ୍ୟପଟେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାର ଅହଂକାରରେ ସେ ଅନ୍ୟାୟର ପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

ଏହି କାହାଣୀ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ—ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମଣିଷ ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ, ତେବେ ତାହାର ପତନ ନିଶ୍ଚିତ। ରାବଣଙ୍କ ଜୀବନ ଏହି ବିରୋଧାଭାସର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ରହିଛି।

ଏହି ଦିଗକୁ ଫିଲ୍ମରେ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଇଛି। ରାବଣଙ୍କୁ କେବଳ ଖଳନାୟକ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିବଭକ୍ତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଇବା ଏହି ଦୃଶ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

ୟଶଙ୍କ ଅଭିନୟ ଓ ‘ରାବଣ ତାଣ୍ଡବ’ ଗୀତକୁ ନେଇ ଚର୍ଚ୍ଚା

‘ରାମାୟଣ: ରାଇଜ୍ ଅଫ୍ ଏ ଲିଜେଣ୍ଡ’ରେ ୟଶ ରାବଣଙ୍କ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଛନ୍ତି। ‘ରାବଣ ତାଣ୍ଡବ’ ଗୀତରେ ସେ ଶିବଙ୍କ ଆରାଧନା କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଶାରୀରିକ ଭାଷା, ମୁହଁର ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଓ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ଅଂଶରେ ଏ.ଆର୍. ରହମାନ ସଙ୍ଗୀତ ରଚନା କରିଛନ୍ତି, ଡକ୍ଟର କୁମାର ବିଶ୍ୱାସ ଗୀତ ରଚନା କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ସଂସ୍କରଣରେ ବିଶାଳ ଦାଦଲାନି କଣ୍ଠଦାନ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ରିପୋର୍ଟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ଏହି ଗୀତରେ ରାବଣଙ୍କ ଭକ୍ତି, ଶକ୍ତି ଓ ଉଗ୍ର ସ୍ୱଭାବକୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଦେଖାଇବାର ପ୍ରୟାସ ହୋଇଛି। ଫଳରେ ଦର୍ଶକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ୟଶଙ୍କ ରାବଣ ରୂପକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନା ବଢ଼ିଛି।

ରଣବୀର କପୁର ଓ ସାଇ ପଲ୍ଲବୀଙ୍କ ସହ ଫିଲ୍ମରେ ରାମାୟଣର ଭବ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନା

ନୀତେଶ ତିୱାରୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ଦୁଇ ଭାଗ ବିଶିଷ୍ଟ ଫିଲ୍ମରେ ରଣବୀର କପୁର ଶ୍ରୀରାମ, ସାଇ ପଲ୍ଲବୀ ମାତା ସୀତା ଏବଂ ୟଶ ରାବଣ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଛନ୍ତି। ରବି ଦୁବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସନ୍ନି ଦେଓଲ ହନୁମାନଙ୍କ ଭୂମିକାରେ ନଜର ଆସିଛନ୍ତି।

ଫିଲ୍ମରେ ରାମାୟଣର ପରିଚିତ କାହାଣୀ ସହ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ରଙ୍କ ମନୋଭାବ, ଭକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାର ପ୍ରୟାସ ହୋଇଛି। ରାବଣଙ୍କ ଶିବଭକ୍ତିକୁ ଦେଖାଉଥିବା ‘ରାବଣ ତାଣ୍ଡବ’ ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ସେହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଏକ ଉଦାହରଣ।