ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ କୃଷି ଐତିହ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ସହ ଧାନର ବିଭିନ୍ନ କିସମକୁ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଚାଲିଛି ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପ୍ରୟାସ। ପରିବେଶବିତ୍ ଓ କୃଷି ଜୈବ ବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷକ ଦେବଲ ଦେବ ପାରମ୍ପରିକ ଧାନ ବିହନ ସଂଗ୍ରହ, ଚାଷ ଓ ବିତରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଐତିହ୍ୟକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖୁଛନ୍ତି।

୧୯୯୭ ମସିହାରେ ସେ ‘ବ୍ରୀହି’ ନାମରେ ଏକ ବିହନ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାଷ ହେଉଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ଧାନ କିସମଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଏବଂ ଚାଷୀଙ୍କୁ ସେହି ବିହନ ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବା। ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ସଂଗ୍ରହରେ ୧,୪୮୦ଟି ଧାନ କିସମ ରହିଛି।

ଏହି ବିହନ ବ୍ୟାଙ୍କର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି, ଏଠାରେ କେବଳ ବିହନ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ବିଭିନ୍ନ ଧାନ କିସମକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଚାଷ କରି ବିହନର ଗୁଣବତ୍ତା ଓ ଉପଲବ୍ଧତା ବଜାୟ ରଖାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚାଷ ଋତୁ ପାଇଁ ବିହନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସହ ଦୁର୍ଲଭ କିସମଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ରୋକାଯାଇପାରେ।

‘ବ୍ରୀହି’ର ବିହନ ବିନିମୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଚାଷୀମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଧାନ ବିହନ ପାଇପାରନ୍ତି ଏବଂ ଅମଳ ପରେ ଅନ୍ୟ ଚାଷୀଙ୍କ ସହ ବିହନ ବାଣ୍ଟିପାରନ୍ତି। ଏହି ପଦ୍ଧତି ଦ୍ୱାରା ବିହନକୁ କେବଳ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚାଷୀ ସମୁଦାୟର ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ସମ୍ପଦ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।

ପାରମ୍ପରିକ ଧାନ କିସମଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱ କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। କେତେକ କିସମ ମରୁଡ଼ି, ବନ୍ୟା କିମ୍ବା ଲବଣାକ୍ତ ମାଟି ପରି ପରିସ୍ଥିତି ସହ ଖାପ ଖୁଆଇପାରେ। ତେଣୁ ଏହି ଧାନ କିସମଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ ଭବିଷ୍ୟତର କୃଷି, ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆହ୍ୱାନ ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ‘ବ୍ରୀହି’ର ବିହନ ବିନିମୟ ନେଟୱର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ୧୩ଟି ରାଜ୍ୟର ୮,୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ଆଦିବାସୀ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଚାଷୀ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଧାନ ବିହନ ପାଇଛନ୍ତି। ଦେବଲ ଦେବଙ୍କ ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରୟାସ ପାରମ୍ପରିକ ବିହନ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଚାଷୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିହନ ବିନିମୟର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପୁଣିଥରେ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି।