ଆମେରିକାର ବିଦେଶମନ୍ତ୍ରୀମାର୍କୋ ରୁବିଓଭାରତକୁ‘ରିଫାଇନିଂ ସୁପରପାୱାର’ବୋଲି କହିବା ପରେ ବିଶ୍ୱ ତେଲ ବଜାରରେ ଭାରତର ବଢ଼ୁଥିବା ଭୂମିକା ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆସିଛି। ରୁବିଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତ ଗସ୍ତରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁମ୍ବାଇ ସହ ଗୁଜରାଟର ଜାମନଗର ଗସ୍ତ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ରହିଛି।

ଭାରତର ବିଶେଷତା ହେଉଛି—ଦେଶର ନିଜସ୍ୱ ଅଶୋଧିତ ତେଲ ଭଣ୍ଡାର ଏହାର ବିଶାଳ ଶକ୍ତି ଚାହିଦା ପୂରଣ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଗୁଜରାଟ, ଆସାମ, ରାଜସ୍ଥାନ, ମୁମ୍ବାଇ ହାଇ ଏବଂ କୃଷ୍ଣା-ଗୋଦାବରୀ ବେସିନରେ ତେଲ ଉତ୍ପାଦନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରତକୁ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ଅଶୋଧିତ ତେଲ ଆମଦାନି କରିବାକୁ ପଡ଼େ।

ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ,୨୦୨୫-୨୬ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷରେ ଭାରତ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତାର ପ୍ରାୟ ୮୯% ଅଶୋଧିତ ତେଲ ଆମଦାନି କରିଥିଲା।ତଥାପି ଭାରତ ଶୋଧିତ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଉତ୍ପାଦ ଆମଦାନି କରିବା ବଦଳରେ ଦେଶରେ ବିଶାଳ ରିଫାଇନାରୀ ନେଟୱର୍କ ଗଢ଼ିବାର ରଣନୀତି ଆପଣାଇଲା।

ଏହାର ପରିଣାମ ଆଜି ସ୍ପଷ୍ଟ। ଭାରତ ଏକପଟେ ବିଶ୍ୱର ବଡ଼ ଅଶୋଧିତ ତେଲ ଆମଦାନିକାରୀ ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟପଟେ ପେଟ୍ରୋଲ, ଡିଜେଲ ଓ ବିମାନ ଇନ୍ଧନ ଭଳି ଶୋଧିତ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଉତ୍ପାଦର ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ପାଦକ ଓ ରପ୍ତାନିକାରୀ ହୋଇଛି।

କାହିଁକି ଭାରତକୁ ‘ରିଫାଇନିଂ ସୁପରପାୱାର’ କହିଲେ ରୁବିଓ?

ରୁବିଓଙ୍କ ମତରେ, କେବଳ ଅଶୋଧିତ ତେଲ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ତାହାକୁ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ଇନ୍ଧନରେ ପରିଣତ କରିବାର କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତର ଦକ୍ଷତା ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ।

ରୁବିଓ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଭାରତୀୟ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକଭେନେଜୁଏଲାର ଭାରୀ ଅଶୋଧିତ ତେଲଭଳି କଠିନ ଗ୍ରେଡ୍ର କ୍ରୁଡ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋଧନ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖନ୍ତି। ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭେନେଜୁଏଲାରୁ ଅଧିକ ତେଲ ବିଶ୍ୱ ବଜାରକୁ ଆସିଲେ ଭାରତୀୟ ରିଫାଇନାରୀଗୁଡ଼ିକ ଏଥିରୁ ଲାଭ ଉଠାଇପାରନ୍ତି।

ଜାମନଗର: ଭାରତର ରିଫାଇନିଂ ଶକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର

ଗୁଜରାଟରଜାମନଗର ରିଫାଇନାରୀ କମ୍ପ୍ଲେକ୍ସଭାରତର ରିଫାଇନିଂ କ୍ଷମତାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉଦାହରଣ। ରିଲାଏନ୍ସ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିଜ୍ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଏହି କମ୍ପ୍ଲେକ୍ସର ଦୁଇଟି ରିଫାଇନାରୀର ମିଳିତ କ୍ଷମତା ପ୍ରାୟପ୍ରତିଦିନ ୧୪ ଲକ୍ଷ ବ୍ୟାରେଲ୍।

ଜାମନଗରରେ୨୪୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରକାରର ଅଶୋଧିତ ତେଲପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ରହିଛି। ଏଥିରେ ଭେନେଜୁଏଲାର ଅତ୍ୟଧିକ ଭାରୀ କ୍ରୁଡ୍ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ।

ଏହି କ୍ଷମତା ଆମେରିକା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଭେନେଜୁଏଲାର ତେଲ ଉତ୍ପାଦନ ବଢ଼ାଇବା ନେଇ ଆମେରିକା ଆଗ୍ରହୀ ଥିବା ବେଳେ ଭାରତୀୟ ରିଫାଇନାରୀଗୁଡ଼ିକ ସେହି ଅଶୋଧିତ ତେଲକୁ ଶୋଧନ କରି ବିଶ୍ୱ ବଜାରକୁ ଶୋଧିତ ଇନ୍ଧନ ଯୋଗାଇ ପାରିବେ।

ରୁବିଓ ରିଫାଇନିଂକୁ କେବଳ ବ୍ୟବସାୟିକ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ନୁହେଁ,ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ରଣନୀତିକ କ୍ଷେତ୍ରଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମତରେ, ଶକ୍ତି ଯୋଗାଣ ବ୍ୟାହତ ହେଲେ ଅର୍ଥନୀତି ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ।

ଭାରତ କାହିଁକି ରିଫାଇନିଂ କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଇଲା?

ଭାରତର ରିଫାଇନିଂ ଶିଳ୍ପର ଇତିହାସ ବହୁ ପୁରୁଣା।୧୯୦୧ ମସିହାରେ ଆସାମର ଡିଗବୋଇରେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ତେଲ ରିଫାଇନାରୀସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।

୧୯୪୭ରେ ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ସମୟରେ ଦେଶର ମୋଟ ରିଫାଇନିଂ କ୍ଷମତା ମାତ୍ର ପ୍ରାୟ୦.୫ ମିଲିୟନ୍ ମେଟ୍ରିକ୍ ଟନ୍ ପ୍ରତିବର୍ଷଥିଲା।

୧୯୫୪ରେ ଏସୋ ପକ୍ଷରୁ ମୁମ୍ବାଇରେ ରିଫାଇନାରୀ ସ୍ଥାପନ ହେଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବର୍ମା ଶେଲ୍, କାଲଟେକ୍ସ ଭଳି କମ୍ପାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଶର ରିଫାଇନିଂ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

୧୯୭୩ର ତେଲ ସଙ୍କଟ ପରେ ବଦଳିଗଲା ରଣନୀତି

୧୯୭୩ର ବିଶ୍ୱ ତେଲ ସଙ୍କଟ ପରେ ଶୋଧିତ ତେଲ ଦରରେ ବଡ଼ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଦେଲା। ଏହା ପରେ ଭାରତ ସ୍ୱଦେଶୀ ତେଲ ଅନ୍ୱେଷଣ ସହ ରିଫାଇନାରୀ ନିର୍ମାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲା।

୧୯୯୮ ସୁଦ୍ଧା ଭାରତର ରିଫାଇନିଂ କ୍ଷମତା ପ୍ରାୟ ୬୨ ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍ ପ୍ରତିବର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।

ଏହି ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ରିଫାଇନାରୀଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଆପଣାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହାଇଡ୍ରୋକ୍ରାକିଂ, କ୍ୟାଟାଲିଟିକ୍ କ୍ରାକିଂ ଓ ଡିସଲଫରାଇଜେସନ୍ ଭଳି ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରୁଷିଆ ଓ ଆମେରିକା ମହାଦେଶରୁ ଆସୁଥିବା ଭାରୀ ଏବଂ ନିମ୍ନମାନର କ୍ରୁଡ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋଧନ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଲା।

ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀର ପ୍ରବେଶ ଦେଲା ନୂଆ ଗତି

୧୯୯୦ ଦଶକର ଆର୍ଥିକ ଉଦାରୀକରଣ ପରେ ଭାରତର ରିଫାଇନିଂ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀମାନଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ବଢ଼ିଲା।

୧୯୯୯ ମସିହାରେ ରିଲାଏନ୍ସ ଜାମନଗର ରିଫାଇନାରୀ ଆରମ୍ଭ କଲା।ଏହା ପରେ ଭାଦିନାରରେ ଏସାର୍ ରିଫାଇନାରୀ ଆସିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ନାୟାରା ଏନର୍ଜି ଅଧୀନରେ ରହିଛି।

ଏହି ବିସ୍ତାର ଭାରତକୁ କେବଳ ଘରୋଇ ଇନ୍ଧନ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଦେଶରୁ ଏକ ବଡ଼ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଉତ୍ପାଦ ରପ୍ତାନିକାରୀଭାବେ ପରିଣତ କଲା।

ଭାରତ ଏବେ କେତେ ବଡ଼ ରିଫାଇନିଂ ଶକ୍ତି?

ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ୨୦୨୬ରେ ଭାରତର ସ୍ଥାପିତ ରିଫାଇନିଂ କ୍ଷମତା ପ୍ରାୟ୨୪୮.୮୬୬ ମିଲିୟନ୍ ମେଟ୍ରିକ୍ ଟନ୍ ପ୍ରତିବର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଦେଶରେ୨୩ଟି ରିଫାଇନାରୀରହିଛି ଏବଂ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଅଏଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ୯ଟି ରିଫାଇନାରୀ ସହ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅପରେଟର।

ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ପ୍ଲାନିଂ ଆଣ୍ଡ ଆନାଲିସିସ୍ ସେଲ୍ ଅନୁସାରେ, ୨୦୨୬ ଅକ୍ଟୋବର ସୁଦ୍ଧା ଭାରତର ସ୍ଥାପିତ ରିଫାଇନିଂ କ୍ଷମତା ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାୟ୫.୬ ମିଲିୟନ୍ ବ୍ୟାରେଲ୍। ଏହା ଭାରତକୁ ଆମେରିକା, ଚୀନ୍ ଓ ରୁଷିଆ ପରେବିଶ୍ୱର ଚତୁର୍ଥ ବୃହତ୍ତମ ରିଫାଇନର୍କରିଛି।

୨୦୨୫-୨୬ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷରେ ଭାରତ ପ୍ରାୟ୬୧.୫ ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଉତ୍ପାଦ ରପ୍ତାନିକରିଥିଲା।

ଅର୍ଥାତ୍, ଯେଉଁ ଦେଶ ନିଜ ଆବଶ୍ୟକତାର ପ୍ରାୟ ୯୦% ଅଶୋଧିତ ତେଲ ବାହାରୁ ଆଣେ, ସେହି ଦେଶ ଆଜି ସେହି କ୍ରୁଡ୍କୁ ଉଚ୍ଚମୂଲ୍ୟର ଶୋଧିତ ଇନ୍ଧନରେ ପରିଣତ କରି ବିଶ୍ୱ ବଜାରକୁ ରପ୍ତାନି କରୁଛି।

ଏହି କାରଣରୁ ମାର୍କୋ ରୁବିଓଙ୍କ ‘ରିଫାଇନିଂ ସୁପରପାୱାର’ ମନ୍ତବ୍ୟ ଭାରତର ବଢ଼ୁଥିବା ଶକ୍ତି ଓ ରିଫାଇନିଂ କ୍ଷମତାକୁ ନୂଆ କରି ବିଶ୍ୱ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଣିଛି।