ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି (SC) ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ST)ଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିବାକୁ ମନା କରିଛନ୍ତି ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ଅଧିକାର ପରିସରଭୁକ୍ତ ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା ଏଥିରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଦାଲତ । ଏହି ଅବସରରେ ଖଣ୍ଡପୀଠ କହିଛନ୍ତି, “ଆମେ ସଂସଦର ତୃତୀୟ ସଦନ ହୋଇପାରିବୁ ନାହିଁ।”

ବୁଧବାର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ, ବିଚାରପତି ଜୟମାଲ୍ୟ ବାଗଚୀ ଓ ବିଚାରପତି ଭି. ମୋହନାଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଖଣ୍ଡପୀଠ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର କାଦିପୁର ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀକୁ SC ବର୍ଗ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା ସମ୍ପର୍କିତ ଅଧିସୂଚନାକୁ ରଦ୍ଦ କରିବା ଦାବିରେ ହୋଇଥିବା ଆବେଦନକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ମନା କରିଥିଲେ ।

ସଂରକ୍ଷଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ଅଧିକାର

ଖଣ୍ଡପୀଠ କହିଥିଲେ ଯେ କେଉଁ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀକୁ SC କିମ୍ବା ST ବର୍ଗ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ କରାଯିବ, ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଧିକାର। ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିର ମାନଦଣ୍ଡରେ ଅଦାଲତ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିପାରିବ ନାହିଁ।

ଖଣ୍ଡପୀଠଙ୍କ ମତରେ, ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ଏକ ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଥିବା ନିୟମ ବା ମାନଦଣ୍ଡକୁ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନିଜ ଆଦେଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବ ନାହିଁ।

ସଂରକ୍ଷଣରେ ରୋଟେସନ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନେଇ ଆବେଦନକାରୀଙ୍କ ଯୁକ୍ତି

ଆବେଦନକାରୀଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବରିଷ୍ଠ ଓକିଲ ଗଗନ ଗୁପ୍ତା ଯୁକ୍ତି ରଖିଥିଲେ ଯେ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ଭୌଗୋଳିକ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରି ସଂରକ୍ଷିତ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ରହିଛି। ତାଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ଥିଲା, ଡିଲିମିଟେସନ୍ ଆକ୍ଟ, ୨୦୦୨ର ଧାରା ୯(୧)(c) ଅନୁଯାୟୀ ଏକାଧିକ ନିର୍ବାଚନରେ ସମାନ ଅଞ୍ଚଳକୁ SC ବର୍ଗ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖାଯାଇପାରୁଛି। ଏଥିରେ ନିୟମିତ ବ୍ୟବଧାନରେ ସଂରକ୍ଷଣ ଆସନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବା ରୋଟେସନ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାହିଁ।

ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଡିଲିମିଟେସନ୍ କମିଶନ୍‌କୁ SC ଆସନ ପାଇଁ ରୋଟେସନ୍ ନୀତି ଆପଣାଇବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇପାରିବ କି ନାହିଁ, ସେନେଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥିଲା ।

ପ୍ରତିବାଦ ଜରିଆରେ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ଜଣାଇବାକୁ ପରାମର୍ଶ

ସଂରକ୍ଷଣ ମାନଦଣ୍ଡରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚାହୁଁଥିଲେ ନ୍ୟାୟାଳୟ ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ନିକଟରେ ଦାବି ଉଠାଇବାକୁ ଖଣ୍ଡପୀଠ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ। ପ୍ରତିବାଦ, ଧାରଣା ଓ ସ୍ଲୋଗାନ୍ ଜରିଆରେ ନିଜ ମତ ରଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ। ସଂରକ୍ଷଣ ମାନଦଣ୍ଡର ପୁନଃବିଚାର ଏବଂ ରୋଟେସନ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଲାଗୁ କରିବା ଦାବିକୁ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ନିକଟରେ ଉଠାଇବା ଉଚିତ ବୋଲି ଖଣ୍ଡପୀଠ କହିଥିଲେ । 

ଏହି ମାମଲାରେ ଆହ୍ଲାବାଦ ହାଇକୋର୍ଟଙ୍କ ମତ ସହ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ। ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୦ ଓ ୩୩୨ରେ SC/ST ବର୍ଗ ପାଇଁ ଲୋକସଭା ଓ ବିଧାନସଭାରେ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ତେଣୁ ସଂରକ୍ଷିତ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରୁ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବାକୁ ସାଧାରଣ ବର୍ଗର ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିଜର ଅଧିକାର ଉଲ୍ଲଂଘନ ହୋଇଥିବା ଦାବି କରିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ହାଇକୋର୍ଟ କହିଥିଲେ ।

ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ଏହି ମନ୍ତବ୍ୟରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି ଯେ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ SC/ST ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ ମାନଦଣ୍ଡ ଓ ରୋଟେସନ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କିତ ନୀତିଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହିଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମାର୍ଗ ।