‘ଆମେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚିବାର ଗର୍ବ କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ଦେଶରେ ଏବେ ବି ଜାତିପ୍ରଥା ରହିଛି’— ମାନୁଆଲ୍ ସ୍କାଭେଞ୍ଜିଂ ଭଳି ଅମାନବୀୟ ପ୍ରଥାକୁ ନେଇ ଏଭଳି ତୀବ୍ର ମନ୍ତବ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ବମ୍ବେ ହାଇକୋର୍ଟ।

ବିପଜ୍ଜନକ ସଫେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲେ ବେସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିଦାତା କିମ୍ବା ହାଉସିଂ ସୋସାଇଟି ସିଧାସଳଖ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବେ ବୋଲି ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାର କରିଥିବା ନୀତିକୁ ହାଇକୋର୍ଟ ରଦ୍ଦ କରିଛନ୍ତି। କୋର୍ଟଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରଥମେ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ମୃତକଙ୍କ ପରିବାରକୁ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବ ଏବଂ ପରେ ଦାୟୀ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାଠାରୁ ଟଙ୍କା ଆଦାୟ କରିପାରିବ।

ଜଷ୍ଟିସ୍‌ ଭାରତୀ ଡାଙ୍ଗ୍ରେ ଓ ମନ୍ଜୁଷା ଦେଶପାଣ୍ଡେଙ୍କ ଖଣ୍ଡପୀଠ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ୨୦୧୩ର Prohibition of Employment as Manual Scavengers and their Rehabilitation Act ଅନୁସାରେ ‘ହାଜାର୍ଡସ୍‌ କ୍ଲିନିଂ’ ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ୬ ମାସ ସମୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୃତକଙ୍କ ନିର୍ଭରଶୀଳ ପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ୩୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବାକୁ କୋର୍ଟ କହିଛନ୍ତି।

ଶ୍ରମିକ ଜନତା ସଂଘ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଦାଖଲ ଆବେଦନର ଶୁଣାଣି କରି କୋର୍ଟ ଏହି ରାୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ୨୦୧୯ ଡିସେମ୍ବର ୧୨ ଓ ୨୦୨୫ ଏପ୍ରିଲ୍‌ ୩୦ର ସରକାରୀ ପ୍ରସ୍ତାବରେ ଥିବା ଏକ ନିୟମକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି ଆବେଦନକାରୀମାନେ କହିଥିଲେ ଯେ ମାନୁଆଲ୍ ସ୍କାଭେଞ୍ଜିଂ ବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲେ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦାୟିତ୍ୱ ବେସରକାରୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଉପରେ ରଖାଯାଇଛି।

ରାୟରେ ହାଇକୋର୍ଟ କହିଛନ୍ତି ଯେ ୨୧ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚିବାର ଗର୍ବ କରୁଥିବା ବେଳେ ଜାତିପ୍ରଥା ଭଳି ସାମାଜିକ କୁପ୍ରଥା ଏବେ ବି କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଠାରୁ ନିମ୍ନ ମନେ ହେଉଥିବା କାମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି।

କୋର୍ଟ ଆହୁରି କହିଛନ୍ତି ଯେ ସମ୍ବିଧାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତାର ଅଧିକାର ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବିଧାନ ଗ୍ରହଣ ହେବାର ୭୫ ବର୍ଷ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦେଶ ଏହି ସାମାଜିକ କୁପ୍ରଥାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିନାହିଁ।

ମାନୁଆଲ୍ ସ୍କାଭେଞ୍ଜିଂ ଏଭଳି ଏକ ଅମାନବୀୟ ପ୍ରଥା, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୁଦାୟର ଲୋକଙ୍କୁ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଏଭଳି କାମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଉଥିବା କୋର୍ଟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରାୟ ଓ ଆଇନ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଥା ଜାରି ରହିବାକୁ ନେଇ ଖଣ୍ଡପୀଠ ଚିନ୍ତା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।

କୋର୍ଟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ୨୦୧୩ର ଆଇନ ହାଜାର୍ଡସ୍‌ କ୍ଲିନିଂରେ ନିୟୋଜିତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତିଦାତା ସରକାରୀ କି ବେସରକାରୀ, ତାହା ଆଧାରରେ ଭିନ୍ନ କରେନାହିଁ। ତେଣୁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାରଙ୍କ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୀତି ସମାନତାର ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ବିରୋଧୀ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ କୋର୍ଟ ଏହାକୁ ରଦ୍ଦ କରିଛନ୍ତି।